Izvor: Večernje novosti, 23.Feb.2013, 23:55   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Srbi topove nosili na rukama

DVA naučnika koji se bave naizgled potpuno različitim oblastima - umetnošću i naoružanjem - nedavno su razotkrili zabludu da se srpska artiljerija u Prvom ustanku sastojala od svega dva drvena “trešnjeva topa”. Istražujući stare rukopise u potrazi za tajanstvenim “tobdžibašama”, oni su osvetlili potpuno nepoznati deo slike stvaranja moderne srpske države. - Trešnjevi topovi su mit, Srbi su još pre početka ustanka prokrijumčarili topove u Srbiju - kaže vojni istoričar Branko >> Pročitaj celu vest na sajtu Večernje novosti << Bogdanović. - Mnogi ustanici su kao frajkori ratovali za Austriju i imali dobre veze preko kojih su nabavljali oružje. Mit o drvenim topovima sakrio je i priču o velikom poduhvatu Srba iz Austrije, pre svega Vojvodine i Trsta koji su pritekli u pomoć ustanicima, novcem, ratnim materijalom i vojnim stručnjacima. Bogdanović je urednik edicije “Vojna istorija Balkana” koja će uskoro objaviti priču o zaboravljenim srpskim artiljercima. Ediciju izdaje fond “Ruski vitezovi” pri vojnom vazduhoplovstvu Rusije. Srpska istoriografija još se nije odužila ovim junacima Prvog ustanka i njenom komandantu Tomi Milinoviću Morinjaninu, konstatuje istoričar književnosti i sociolog prof. dr Nenad Ljubinković. ZEMLJA JEČI, NEBO ZVEČI PRVI srpski “ratni reporter” Filip Višnjić od početka je pratio razvoj naše artiljerije. - Višnjić u “Početku bune na dahije” otkriva da je, još pre izbijanja ustanka, Hadži-Melentije, iguman manastira Rača kraj Drine švercovao topove i džebanu. U pesmi o boju na Loznici on izveštava slušaoce da imamo moćnu artiljeriju stihom “jeka stoji ubojnih topova/zemlja ječi, vedro nebo zveči” - kaže prof. dr Ljubinković. - Naši istoričari su potpuno prevideli svedočanstva o srpskoj artiljeriji koje su ostavili Filip Višnjić i Sima Milutinović Sarajlija - kaže prof. Ljubinković. - Tragom podataka iz njihovih pesama otkrio sam da Narodna biblioteka u Beogradu čuva rukopis Tome Milinovića Morinjskog, komandanta prve srpske artiljerije, koji još od 1847. čeka objavljivanje u Srbiji! Reč je o uspomenama iz ustanka, u kojima se nalaze potpuno nepoznati podaci o obnovi srpske državnosti. Tobdžibaša - artiljerijski vojvoda Toma Milinović, poreklom iz Morinja u Boki Kotorskoj, počeo je karijeru kao moreplovac i postao bogati trgovac u Trstu. Sav imetak uložio je u Prvi srpski ustanak, kome se ubrzo po izbijanju pridružio kao konstruktor topova i artiljerac u bitkama. - Već 1806. u bici na Deligradu Milinović komanduje artiljerijom, koja je bila presudna za uspeh ustanika u prvom sudaru s regularnim trupama Osmanskog carstva - navodi Bogdanović. - On izvodi pravu revoluciju u artiljerijskoj taktici, prerađujući i skraćući cevi tadašnjih ogromnih topova. Tom lakom srpskom artiljerijom brzo manevriše u brdskom području i uništava neuporedivo jaču tursku vojsku. Bečki ratni arhivi čuvaju detaljne izveštaje austrijskih obaveštajaca o tome kako su ogromna turska oruđa porazili topići koje su ustanici nosili na rukama. - Praktično, to je bila prva laka brdska artiljerija u Evropi - otkriva Bogdanović. - Vrhunac je bio prvi rasklopivi top na svetu, koji je konstruisao Milinović. Za samo nekoliko minuta on bi bio rastavljan u pet delova, koje su pešaci lako prenosili na drugi položaj. Jedan takav top Turci su 1813. kao najvredniji ratni plen izložili na carskom Topkapi saraju. TOBDŽIBAŠA TOŠA MITROPOLIT Stevan Stratimirović je za Beč sakupljao informacije o ustanicima, ali je priznavao da oni ni njemu kao Srbinu ne odaju tajne, a kamoli Osmanlijama. - Turci ne mogu među Srbima tako lako naći špijuna, stoga moraju ulaziti u zemlju njihovu vrlo oprezno kao u tamnu noć - govorio je Stratimirović. Posebno je vešt u skrivanju identiteta i ustaničkih poslova bio Tomo Milinović, komandant srpske artiljerije. On se u Srbiji krio iza nadimka Toša i pravio nevešt i neuk, pa je u narodu ostala izreka “pravi se Toša”. Posle propasti ustanka otišao je u Rusiju gde je i umro kao izgnanik. Sagovornik “Novosti” naglašava da se identitet tobdžija i topolivaca u vreme ustanka čuvao kao tajna, jer bi njihovo razotkrivanje prekinulo krijumčarske veze kojim je u Srbiju stizao ratni materijal i vojni stručnjaci. Ipak, prof. Ljubinković je otkrio imena artiljeraca iz austrijske Vojne krajine.- Srbi “inostranci”, artiljerijski poručnici zvali su se Mita, Petar, Praka, Panta, Andrija, Ignjat, Jovan Brka, Pavle, Gluvi Dimitrija - nabraja prof. Ljubinković. - Na osnovu Milinovićevih kazivanja, njihova imena zabeležio je Sima Milutinović Sarajlija u spevu “Serbijanka”. Najistaknutije “tobdžibaše” su Novosađanin Pavle Popović i mehaničar-sajdžija Milisav Petrović iz Banata. Milan Đ. Milićević navodi da je Popović među ustanike došao s Milinovićem i izlio 1807. prvi ustanički top u Beogradu. Po njegovim rečima, do kraja 1813. izliveno je oko 150 topova. Branko Bogdanović je utvrdio da su ustanici imali neprestano u upotrebi 60-70 mobilnih topova, koji su reparirani ili izlivani u arsenalu u Donjem gradu beogradske tvrđave. - Kao topolivci angažovani su najbolji zvonolivci, jer je reč o istoj tehnologiji livenja bronze, a za izradu lafeta angažovani su kolari i stolari iz Vojvodine - objašnjava Bogdanović. - Srbi sa svih strana pohitali su 1804. da oslobađaju otadžbinu koju su prethodne generacije napuštale u seobama.

Nastavak na Večernje novosti...