Izvor: Politika, 29.Sep.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Spomenici i druga javna sećanja
Čemu uopšte služi savremena likovna umetnost? Da li još i danas, u vreme kada se već i u trafikama i gradskom saobraćaju gomilaju ekrani, i svaki zid na koji se spušta pogled većeg broja prolaznika pretvara u oglasni prostor, neko umetničko delo uopšte može da uhvati naš pogled, zadrži našu pažnju i plasira nam nešto što ćemo ipak da doživimo kao da nas se zaista tiče? Odnosno, da li ona još išta suvislo može da nam saopšti o svetu u kome živimo, o našoj prošlosti, sadašnjosti >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << i budućnosti?
Postoje mnogi načini da se ova pitanja izbegnu. Na primer, svaka umetnost, pa i savremena likovna umetnost, može da se posmatra kao područje pukog ostvarivanja kulturne politike, i kao mašina za generisanje kulturnog kapitala, koji ćemo valjda, pre ili kasnije, na neki način da pretvorimo u keš, odnosno da na nekom tržištu prodamo i umetnike i njihove radove, kao što smo već počeli da uspešno prodajemo sportiste i estradne zvezde. Ili možemo umetnost da shvatimo kao mesto ukidanja svih tenzija i igara moći, pa da na umetnike gledamo kao na proizvođače nečega što nam donosi estetsko zadovoljstvo, i da na njihovim radovima odmaramo oči.
Instalacija od novčanica
Zanimljivo je da je upravo ona likovna manifestacija koja kod nas ima najdužu tradiciju, a radi se o Memorijalu Nadeždi Petrović, ove godine uspela da na ta pitanja ipak obrati pažnju i oko njihovog diskutovanja angažuje umetnike koji su ujedno i proučili kontekst u kome će delovati, i kroz rad izneli stavove koji se ne tiču samo uskog kruga likovnih stručnjaka. Već sam profil nagrađenih radova međunarodnog žirija (nagrada publike biće tek na kraju manifestacije, na osnovu zbira glasova) to jasno pokazuje. To su, naime, dve knjige sa aktuelnim i svakom lokalnom posetiocu bliskim sadržajima, autorski osmišljene i postavljene u vidu instalacija u dva prostora koji se inače koriste za Memorijal – Galeriju "Nadežda Petrović" i Risimov legat.
Irena Lagator-Pejović, iz Crne Gore, i Marijana Kastiljo Debal, iz Meksika, sa trenutnim boravištem u Berlinu, koristile su se formom knjige da bi u jedne korice sakupile materijale koji aktiviraju različite lokalne, i ne samo lokalne narative, i koji za mnoge posetioce mogu da imaju i snažan emotivni i afektivni naboj, te su ih učinile sadržajima veoma eksperimentalnih radova, i za to podelile nagradu žirija. Rad Irene Lagator-Pejović sačinjen je od onih novčanica sa likom Nadežde Petrović koje su već povučene iz opticaja jer su na sebi nosile jugoslovenska obeležja, povezanih u svojevrsnu knjigu i postavljenu u onu sobu u Galeriji "Nadežda Petrović" u kojoj su stalno izložena njena platna, kao umetnički obrađen artefakt koji na vrlo neposredan način priča o sudbini recepcije i društvenog pozicioniranja njenog lika, dela i ideološkog obzora koji je nju nekada usmeravao. Marijana Kastilo Debal je na vrlo nepretenciozan način, kroz knjigu koju prate vizuelna postavka i projekcija slajdova u Risimovom legatu i videa u lokalnom bioskopu "Sutjeska", povezala fikus koji svojim nekontrolisanim rastom i položajem zaštićenog spomenika prirode u čačanskom Domu kulture redefiniše unutrašnje uređenje prostora i provocira fantaziju lokalnog stanovništva, ostatke rimskih terma iz četvrtog veka, koji u stvari predstavljaju najstarije materijalno svedočanstvo o urbanoj kulturi na prostoru današnjeg grada Čačka, i mašinu za veštačko "starenje" hartije koja se nalazi u Narodnoj biblioteci Srbije u Beogradu.
Ova dva rada su, u stvari, međusobno slična jedino po upotrebi nestandardnog medijuma i stepenu odmaka od slike, skulpture i instalacije, u tradicionalnom smislu. Dok Irena Lagator-Pejović materijalizaciji rada pristupa minimalistički i bez vidnog isticanja ličnog stava, ostavljajući posmatraču da se sam suoči sa sopstvenim asocijacijama i tumačenjima postavke, dotle Marijana Kastiljo Debal prisvaja i gotovo sasvim privatizuje lokalne priče, i na taj način problematizuje mandat umetnika kao nekog ko ih uvodi u polje opšteg javnog sećanja i upisuje ih u oficijelnu kulturnu istoriju prostora na kome nastaju, razvijaju se i razmenjuju.
Spomenik za četiri vere
Još eksplicitniji u povezivanju umetničkog rada sa pitanjima od opšteg javnog značaja jesu projekat Irene Kelečević, vezan za "Spomenik za četiri vere", i grupe umetnika, teoretičara i drugih kulturnih radnika iz Beograda, koji sebe nazivaju imenom Grupa "Spomenik", i usmereni su ka otvaranju prostora za javnu diskusiju o prirodi spomenika koji bi na adekvatan način obeležio traume ratova koji su se na ovim prostorima odigravali tokom devedesetih godina. Irena Kelečević je svoj projekat realizovala u tri faze, i to: fazu istraživanja organizovanja žena u Čačku krajem devetnaestog i početkom dvadesetog veka, rekonstrukcije nekada tu, u Čačku, na inicijativu ženskih organizacija postavljenog, pa potom izmenjenog "Spomenika za četiri vere" (pre 66 godina su obeležja dve nehrišćanske vere bila uklonjena), i svečanog čina otkrivanja obnovljenog spomenika, uz ritual koji je i tada, 23. septembra 1934, na prvobitnom otkrivanju spomenika, bio izveden. U okviru delovanja Grupe "Spomenik", koja je na ovogodišnjem Memorijalu bila predstavljena instalacijom sačinjenom od knjiga koje su sadržale transkripte razgovora sa predstavnicima udruženja ratnih vojnih invalida Beograda i Srbije, i porodica nastradalih i unesrećenih u ratovima devedesetih o obeležju koje bi na adekvatan način predstavilo traumu koja ih povezuje, javila se i teza da je "upravo razgovor o spomeniku spomenik" koji tu ulogu ispunjava mnogo bolje od bilo kog objekta primenjene umetnosti koji bi temu tog razgovora materijalizovao.
I drugi radovi sa ovog memorijala su vredni pomena, poput rada Mihaela Bluma iz Izraela, koji je izgradio postament za spomenik Samanti Foks kao osobi koja je pomogla Čačku da stekne svetsku slavu, ili Luke Vitonea iz Italije, koji je po centralnoj pešačkoj zoni u Čačku postavio zastave na kojima se anarhistički simboli mešaju sa tekstovima emancipatorskog tipa i simbolima koji predstavljaju romsku populaciju, i mnogih drugih. Uglavnom se tu radi o umetnicima srednje i mlađe generacije, koji su u našoj sredini postali sada prisutni putem izbora koji su sačinili prva strana kustoskinja Memorijala Astrid Vege i njegov prvi umetnički direktor Miodrag Krkobabić.
[objavljeno: ]
