Izvor: Politika, 14.Mar.2008, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Skriveno lice umetnosti
U psihijatriji se crtež koristi kao sredstvo putem kojeg se lakše dolazi do uvida u nečije stanje budući da se neki pacijenti bolje izražavaju likovno nego verbalno – kaže dr Ljubomir Erić
U Umetničkom paviljonu „Cvijeta Zuzorić” u ponedeljak je otvorena izložba „Art brut u Austriji” koja predstavlja radove pacijenata sa psihosocijalnih instituta širom Austrije. Ove ustanove opremljene su ateljeima u kojima se pacijenti uz psihosocijalnu podršku >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << bave umetnošću. Na izložbi su prikazani radovi stvaralaca iz 28 ateljea – od ustanove u Gugingu, kada je šezdesetih godina 20. veka psihijatar Leo Navratil otkrio umetnički talenat kod nekih svojih pacijenata, do današnjih dana. Kustos izložbe je Angelika Bojmer, a izložbu je organizovao Austrijski kulturni forum pod pokroviteljstvom Saveznog ministarstva za evropske i internacionalne odnose. Značajan deo izložbe čini i 45 dela iz bogate kolekcije psihijatra dr Ljubomira Erića, autora knjige „Psihoanaliza i psihopatologija likovnog izraza” (Institut za mentalno zdravlje, 2000). Erićevo delo došlo je u ruke austrijskih stručnjaka, koji su ga pozvali da ovoj izložbi pridruži i deo svoje kolekcije.
Kao tvorac termina „art brut” u istoriji umetnosti spominje se umetnik Žan Dibife, koji je pod tim pojmom podrazumevao jedinstvenu, nebrušenu umetnost onih ljudi koji su zbog mentalnih bolesti izopšteni iz društva. Art brut se neretko u stručnim krugovima određuje i kao skriveno lice savremene umetnosti.
Otkrivanje ove vrste umetnosti seže na kraj 19. veka, kada je Valter Morgentaler predstavio Adolfa Vulflija profesionalnom i umetničkom svetu i kada je nemački psihijatar Hans Prinzhorn u Hajdelbergu počeo da primećuje slike svojih pacijenata, od čega je kasnije nastala čuvena hajdelberška kolekcija od više hiljada radova.
Vek nakon ovih događaja, umetnost koju su kreirali ljudi sa mentalnim oboljenjima postala je zvanični deo moderne umetnosti zauzimajući mesto u galerijama, muzejima, privatnim kolekcijama, na tržištu. Čuveni Harald Zeman, jedan od selektora Bijenala u Veneciji, izlagao je neke od ovih radova u Cirihu šezdesetih godina, kao i na poznatoj međunarodnoj umetničkoj manifestaciji Dokumenta. Lozana je poznata u svetu po svom Art brut muzeju koji čuva oko 30.000 radova.
– Slikarstvo psihijatrijskih bolesnika se neguje svuda u svetu. U našoj zemlji Institut za mentalno zdravlje koji je osnovan 1963. godine, po uzoru na engleske ustanove i po savremenim principima, imao je organizovanu dnevnu bolnicu sa velikim likovnim ateljeom koji je radio pod stručnim nadzorom likovno obrazovane umetnice. Radeći u toj ustanovi, sakupio sam oko 600 crteža i počeo da koristim crtež u terapeutske svrhe. U psihijatriji se crtež koristi kao sredstvo putem kojeg se lakše dolazi do uvida u nečije stanje budući da se neki pacijenti lakše izražavaju likovno nego verbalno. Ključni momenat za psihijatre u analizi pacijentovog stanja jeste onaj kada dođe do promene u likovnom iskazu. Psihoanalitičari smatraju da kreativnost nastaje iz unutrašnjih psiholoških procesa koji na razne načine destabilizuju ego različitim fantazijama, simbolima koji potiču iz nesvesnog. U svakom kreativnom procesu postoji otklon od realnosti. Naučnici i umetnici savlađuju otklon i vraćaju se na početno stanje, a psihijatrijski bolesnici se ne vraćaju i odlaze dublje u regresiju – objašnjava psihijatar Ljubomir Erić.
Fascinaciju „nebrušenom umetnošću” delili su, pored Žana Dibifea, mnogi poznati umetnici koji su stvarali početkom prošlog veka. Maks Ernst je sa dozom zavidnosti izjavljivao da nikada neće dostići dubinu i ekspresivnost „čiste duhovne vizije ove neverovatne umetnosti”. Pol Kle je takođe bio impresioniran intenzitetom i slobodom koji su, kako je govorio, bili u saglasju sa njegovim istraživanjima, dok je čuveni Klod Levi-Stros o stvaralaštvu psihijatrijskih bolesnika izjavljivao: „Njihovi napori deluju mi kao jedini reprezentativni, i pokazuju koliko je potrošena takozvana profesionalna umetnost”.
Kustos Angelika Bojmer je za potrebe ove putujuće izložbe obišla radionice u psihijatrijskim ustanovama širom Austrije: „Razgovarala sam sa pacijentima, divila se njihovim radovima i izabrala nekoliko stotina. Ovi umetnici često transponuju svoje snove u ono što slikaju sa neverovatnom koncentracijom i strpljenjem ali i tehničkim umećem. Oni pričaju priče i svoja iskustva kroz ove radove, a povremeno su vidljivi i njihovi strahovi”, kaže Angelika Bojmer.
Danas je prihvaćen stav da je likovni izraz psihički obolelih postao integralni deo likovnog izražavanja, tako da se, prema rečima Ljubomira Erića, ova umetnost više ne može svrstati u bolesnu izopačenu ili psihopatološku umetnost, jer umetnost sa takvim obeležjima ne postoji. „Postoji samo psihopatologija likovnog izražavanja koja je, nažalost, dugo bila sasvim zanemareno područje likovne umetnosti i kulture. Kada je o njoj reč, primerenije je govoriti o mogućnostima drugačijeg umetničkog oblikovanja, ili, pak, o novoj antropologiji, u koju su, prema Gorsenu, svrstani i radovi našeg proslavljenog slikara Miodraga – Dade Đurića”, kaže Ljubomir Erić.
Izložbu „Art brut u Austriji” u Umetničkom paviljonu „Cvijeta Zuzorić” koja će biti otvorena do 26. aprila prati obiman, luksuzno opremljen katalog u kome su na više od 450 stranica pored reprodukcija publikovani tekstovi o istoriji Art bruta, odnosu ove umetnosti sa savremenom umetnošću, razgovori sa stručnjacima iz ateljea koji se nalaze u psihijatrijskim ustanovama, pregled muzeja i kolekcija dela Art bruta.
Marija Đorđević
[objavljeno: 15/03/2008.]
