Izvor: Politika, 03.Jun.2013, 23:01 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Pustolovine jednog štampara
Katarina Brajović, Štampar i Veronika (Oktoih/Štampar Makarije, 2012.)
Ima neke simbolike u tome što je roman Katarine Brajović, „Štampar i Veronika”, objavljen kod izdavača (Oktoih i Štampar Makarije), čiji nazivi direktno upućuju na prve štampare i štamparije nastajale na ovim prostorima. Simbolika se, međutim, nije proširila izvan prostora omeđenog onim što bismo mogli nazvati pukom slučajnošću, a roman nije preuzeo na sebe prekretnička >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << svojstva koja bi se mogla porediti sa prekretničkom ulogom koju je štampana knjiga imala u odnosu na rukopisno delo.
Imajući u vidu knjigu „Vojvoda Božidar Vuković Podgoričanin”, Rajke Vujošević, Katarina Brajović je fikcionalizovala istorijsko-biografsku pripovest o životu Božidara Vukovića, jednog od štampara koji su učestvovali u radu prve štamparije ovih prostora, na Cetinju. Roman je smešten u 1499. godinu, ali zahvaljujući brojnim reminiscenicijama, obuhvata nešto širi period, od propasti Vizantijskog carstva do kraja 15. veka. Zamišljen je sa velikim pretenzijama da istovremeno bude i istorijska metafikcija, ljubavna (sa elementima Petrarkinog zanosa) i biografska priča sa elementima avanturističkog, pustolovnog romana koja će obuhvatiti i teme o velikim istorijskim i kulturnim preokretima; u sferi kulture, to su počeci renesanse i prelazak sa rukopisnih na štampane knjige, u domenu političkih kretanja – preraspodela velikih sila, Mletačke republike i Osmanlijskog carstva nakon pada Vizantije, kao i novonastali odnosi na tlu Mediterana i situaciju u kojoj se našao sa obe strane pritisnut Balkan.
I na književnom polju intertekstualnosti „Štampar i Veronika” posredno čitaoca asocira na neke od dobro poznatih književnih dela; kao da u temporalnom sloju romana nastavlja Andrićevu „Prokletu avliju”, otkrivajući šta se dogodilo sa Džem-sultanom, ili „Savršeno sećanje na smrt”, Radoslava Petkovića, detaljno opisujući Istok, Zapad i Balkan nakon pada Carigrada, ili korespondira na smisaonom planu sa romanom Mirjane Mitrović „Emilija Leta”, gde se kroz ljubavnu priču proziru smutna vremena velikih preokreta (smena paganstva hrišćanstvom).
Pomenuta intertekstualnost, međutim, ostaje izvan korica samog romana, ona nije u njega inkorporirana niti se prepoznaje ambicija da se tekst sa književnom baštinom poveže, bilo da je samo nagovesti i time proširi granice samog dela, bilo da je preispita i time proširi sopstvene poetičke granice, već se ona učitava naknadno, kao osnovno kataloško znanje nastalo kroz recepciju savremene književnosti. Primetan je i izostanak savremenih narativnih strategija nastajalih u rasponu od Andrićeve „Proklete avlije” do danas, a za žanrovsko pozicioniranje može biti presudan nedostatak ironijskog otklona prema istorijsko-biografskoj materiji, ali i prema nekim poetičkim elementima preuzetim iz tradicije (nasleđe Petrarke, trubadura i truvera, pustolovnog i istorijskog romana itd). Nekritičko preuzimanje tradicionalnih diskursa, iako izvedeno vešto i na pitak način koji ne sputava čitalačko uživanje, uzrokuje potom i nedostatak podrivalačkih snaga narativa koje bi sudar civilizacijskih i kulturoloških gromada preispitale i povezale sa savremenim trenutkom. A prilika za prepoznavanje je bilo i više nego dovoljno, od sudara Istoka i Zapada, čiji smo i svedoci i učesnici, bolnih iskustava izbeglištva i nesrećne stešnjenosti između velikih sila, preko tekuće civilizacijske smene Gutenbergove galaksije ekranskom kulturom.
Ako mu se prevratnička uloga ne može pripisati, nagoveštaj nekoliko velikih tematskih celina, iznijansiranost karaktera, uzbudljive avanture i stilska uglađenost jezičke matrice blago povišenog tonaliteta ukazuju na to da se ovom romanu, donedavno široj javnosti nepoznate spisateljice Katarine Brajović, ne može osporiti to da se pojavio kao prijatno iznenađenje na obzorju inače predvidljive srpske književnosti. Najzad, uživanje manje strogih čitalaca ne mora da bude ometano poetičkim diskontinuitetom, a spisateljica očiglednog dara i velikih pretenzija ima priliku da u narednim delima razvija sopstveni poetički diskurs.
Jasmina Vrbavac
objavljeno: 04.06.2013.
