Izvor: Večernje novosti, 03.Nov.2013, 12:20   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Pucanj u istinu i Principa

ANIKA Mombauer u završnoj rečenici knjige „Uzroci Prvog svetskog rata“ (Klio, Beograd 2013), upućuje na nadolazeći talas rasprava i sporenja istoričara, ali i političara i intelektualaca svih profila, o ovoj uvek zanimljivoj i spornoj temi, kod nas započetoj u štampi oko kvalifikovanja Principa teroristom ili nacionalnim herojem: „Sve dok uzroci, priroda i vođenje Prvog svetskog rata okupiraju istoričare i dok se knjige o ratu pojavljuju u nesmanjenom broju, moguće je da će današnja >> Pročitaj celu vest na sajtu Večernje novosti << saglasnost sutra prerasti u sporno pitanje“ („Fišerova kontroverza“). To je najviše zaokupilo pažnju nemačkih istoričara podeljenih oko odgovornosti Nemačke za izbijanje Velikog rata. Već sledeće godine štafetu će preuzeti srpski i jugoslovenski povesnici, ali s velikim zakašnjenjem. U Nemačkoj se odvijala akademska rasprava na najvišem naučnom nivou, uz neke manje padove, srpsko-jugoslovenska rasprava već nagoveštava balkansku burnu debatu, sa sedištima u Sarajevu i Beogradu, obogaćena još i novim vidom nadmetanja - podizanjem spomenika Francu Ferdinandu i Gavrilu Principu u bosanskoj i srpskoj prestonici. Ujedinjenjem Nemačke, opšte sporenje na ovu temu sasvim se prenelo u domen istoriografije, razjedinjenjem Jugoslavije sporove srpsko-jugoslovenskih povesnika već natkriljuje politika. Anika Mombauer, Nemica koja je studirala u Nemačkoj a živi i piše u Velikoj Britaniji, sažela je ovu uvek živu temu od Versaja do kraja 20. veka u preglednoj, čitljivoj i, rekao bih, uravnoteženoj oceni veoma spornih događaja, budući da su oni, kao i mnoga druga zbivanja u povesti, bili podložni pristrasnostima, falsifikatima, pogrešnim tumačenjima, državnoj i ličnoj cenzuri... Iako očevidaca i aktera početka ove svetske drame odavno nema među živim, njeno tumačenje nije još uvek u rukama istoričara. Državna politika i dalje je jedan od preovlađujućih faktora traženje istine, postizanja konsenzusa, zalaganja za reviziju i antireviziju, čak i sporenja oko bivših sporenja, neorevizije, i sve tako do zaoštravanja međunarodnih odnosa. Od kolikog je istoriografskog i političkog značaja bila ova tema, potvrđuje obilje literature nastale od Versaja (1919) do danas. Najviše pažnje Mombauerova je posvetila nemačkim istoričarima i njihovim sporenjima, pre svega Fricu Fišeru, povesniku koji je pokrenuo najpoznatiju istoriografsku raspravu u 20. stoleću i koji je optužen kao „izdajnik otadžbine“, kao i njegovim knjigama: „Posezanje za svetskom moći“ (1961) i „Rat iluzija“ (1969), ali i britanskoj, ruskoj, francuskoj i srpskoj istoriografiji (pominje se samo V. Dedijer, a razmatraju se radovi stranaca koji su se bavili Srbijom). U potrazi za uravnoteženijem gledištem od onog koje je nametnuo Versajski mir čl. 231 o ratnoj krivici Nemačke i drugim članovima o plaćanju ratne odštete, posle čega su usledile neprijatne rasprave od nemačke „kampanje nevinosti“, pojave revizionista i antirevizionista do različitih škola mišljenja - Hamburške i Bilefeldske, pa do postojećeg konsenzusa koji je postignut „kao rezultat nekada spornih Fišerovih tvrdnji“, Mombaurova je otkrila i predstavila mnoge zagonetne radnje u ovom preglednom delu. Srbija i srpski povesnici, slično ulozi srpske države u vreme Velikog rata, našli su se na margini knjige, ali korektno predstavljeni. Osim knjige V. Dedijera, The Road to Sarajevo, London 1966, srpska i jugoslovenska istoriografija nema značajnije delo na engleskom ili nekom drugom svetskom jeziku o Prvom svetskom ratu. Kao i Nemcima i nama je bio potreban istoričar poput Frica Fišera i jedna „srpska kontroverza“, a mi smo dobili Milana Bogićevića i njegove knjige na nemačkom jeziku koje su odraz jednog očajnog dinastijaša, a ne povesnika. Sledeća, jubilarna godina, pruža nam još jednu takvu priliku, podrazumevajući preispitivanje srpske spoljne politike od 1908. do 1918. godine, a posebno ideje da li je Srbija mogla drugačije da postupi u vreme Julske krize u pogledu potpunog prihvatanja austrijskih zahteva (Luiđi Albertini), uz sve nacionalne i ostale rizike kojim bi Pašić poremetio austro-ugarske planove. Ovo tumačenje je dalo povoda Manfridu Rahenštajneru da zaključi da je „srpska vlada bila svesna posledica svog odgovora“ Austro-Ugarskoj. Takva srpska spoljna politika ocenjena je kao „tvrdoglava“ (Mark Kornvol). Mombauerova bez dileme naziva Principa teroristom i podvlači da je njegovo ubistvo bilo okidač za Treći balkanski rat (termin Joahima Remaka) Austro-Ugarske protiv Srbije koji je prerastao u Prvi svetski rat. Da li nam povodom stogodišnjice izbijanja Velikog rata preti nova „svađa istoričara - Historikerstreit“, ako ne svetskih, bar srpskih?

Nastavak na Večernje novosti...