Izvor: Politika, 25.Nov.2013, 12:01 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Pseudopatriotski šund ponovo napada
„Srpska trilogija“, po romanu Stevana Jakovljevića, dramatizacija Miodrag i Svetolik Nikačević, režija Slavenko Saletović, Narodno pozorište u Beogradu
Radnja predstave „Srpska trilogija“, oblikovana prema delu iz trećeg nastavka romana Stevana Jakovljevića „Srpska trilogija“ (1937), „Kapija slobode“, pokriva kratak period iz Prvog svetskog rata, boravak srpskih vojnika na Solunskom frontu, septembra 1918. godine (dramaturška adaptacija Slavko Milanović). >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Imajući to u vidu, za početak je apsurdno da predstava zadrži zbunjujući naslov „trilogija“ jer ona nema tri dela, kao što je slučaj sa romanom koji pokriva četiri godine ratovanja.
Dalje, uprkos velikim mentalnim naporima, nisu nam dokučivi razlozi izbora inscenacije baš ovog romana, uzimajući u obzir da ga je ondašnja kritika uglavnom vrlo nisko ocenila. U „Istoriji srpske književnosti“, Jovan Deretić navodi da Jakovljevićev roman karakteriše „diletantizam, reporterska površnost, rasplinutost, faktografizam, suvoparnost“, u studiji „Srpski roman između dva rata“ Stanko Korać ističe da „knjiga nije dosegla pravu meru umetničkog prikazivanja ratnih događaja i doživljaja“ i da je „u izražajnom pogledu veoma siromašna“, dok Đorđe Jovanović u članku objavljenom u uglednoj „Nolitovoj“ediciji „Književnost između dva rata“ Jakovljevićevo delo označava kao „umetničko nemoćno, nezanimljivo i književno beznačajno“.
Ta umetnička nemoć romana je prevedena u sveobuhvatnu scensku impotenciju dramskog predloška predstave „Srpska trilogija“. Ona se ogleda u svođenju radnje na površno nizanje vrlo konvencionalnih scena koje se odvijaju unutar srpskogdobrovoljačkog jurišnog odreda, kao i u potpunom odsustvu univerzalnijih, filozofskih ili poetskih refleksija o ratu i stradanju. Predstava je tako u startu osuđena na puko vegetiranje, život bez života, bez mogućnosti prigovora.
Glumci skoro da nisu imali šta da igraju, likovi su isušeni, uprošćeni, šematski, beznačajni. Oni su svi kao automati, bez dubljih misli i složenijih unutrašnjih života, kao da jedino imaju telo koje gore da daju za otadžbinu. Pojedini glumci su se potrudili da utisnu nekakve specifičnosti u ove blede likove, dajući im povremenu scensku uverljivost: Vuk Kostić u ulozi odlučnog kapetana Stojanovića, Ivan Bosiljčić u obličju zamišljenog potporučnika Stevana, Milenko Pavlov u ulozi neobrazovanog, nametljivog, prostodušno brbljivog Živorada. Nažalost, imajući u vidu dramsku retardiranost teksta, to povremeno oživljavanje likova je individualni eksces, svi napori glumaca su u osnovi prilično obesmišljeni. U pogledu te plitke postavke likova, posebno je iritantan kaplar Svetozar (Andreja Maričić), koji zapanjujuće teatralno jadikuje nad srpskom sudbinom, bez ikakve naznake ironične distance prema tom estetski uvredljivom stradalničkom patosu.
Reditelj Slavenko Saletović nije pokušao da na sceni ugasi ili bar priguši taj rasuti patetični žar, niti da ga kritički osenči, na primer kroz ironične nijanse koje bi stvorile nekakvu distancu prema tom kič konceptu pojednostavljenosti. Naprotiv, stil istorijskog pseudorealizma naglasio je lažnu, nabreklu patetiku. A kraj predstave je poražavajuće doneo puni trijumf pseudopatriotskog šunda, kada svi akteri na sceni, i živi i mrtvi, ponosno horski pevaju „Tamo daleko“, uz zvuke topova u pozadini.
Pored toga što je ova „Srpska trilogija“ stilski potpuno anahrona i umetnički bezvredna, ona je društveno opasna jer raspiruje ostrašćenosti kojima je politički lako manipulisati. Dokaz za ovu tezu su reakcije pretpremijerne publike koja je uz stojeće ovacije pozdravila horsko izvođenje pesme „Tamo daleko“. Asocijacije na devedesete godine prošlog veka su više nego nametljive i uznemirujuće, a u vezi sa njima i na ranije produkcije bliskih pseudopatriotskih predstava, „Kolubarske bitke“ (1983) i „Valjevske bolnice“ (1989), nastalih prema „Vremenu smrti“ Dobrice Ćosića, koje su punile salu Jugoslovenskog dramskog pozorišta. Tvrdimo da ta vrsta neproblematizovanog, jednostranog veličanja srpskog stradanja nije patriotska, već pseudopatriotska, vid političke manipulacije koja u ime patriotskih interesa zapravo grabi ličnu korist. Pozorište treba da se bori za kritičko tumačenje stvarnosti, da bude prostor otpora prema manipulativnim politikama, a ne da jeftino promoviše nazadne diskurse, što je slučaj sa ovom predstavom.
Ana Tasić
objavljeno: 25.11.2013
