Izvor: Politika, 24.Feb.2007, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Pričanje i pripovedanje
Od tradicionalnog realističkog puta do specifičnog oneobičavanja realnosti, njemu najbliža nesumnjivo je bila i ostala "direktna društvena kritika"
Danas prva knjiga "U vatri" (1947) ne znači više od književno-istorijskog podatka, ali je najavila žanrovski raznovrstan opus bogatih tematskih ciklusa dela, kojima Erih Koš punih šest decenija bogati noviju srpsku književnost.
Dela iz ratnog vremena, poput "Teferiča pod Majevicom", "Talijan u selu Borju", "Zlo >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << selo", "Sledećeg časa", "Na jami" i "Dete", pamte se kao potresna svedočanstva. U vreme socijalnih pisaca, Krležine grupe i nadrealista, kada ga je prošao "prvi plamen pobune" i na njega došao red da se ogleda, sledom vlastitog umetničkog poimanja književnosti i smisla književnog stvaranja, srećno je povezao dva tipa umetničke slike života, satiričnu i alegoričnu, celokupnim delom, nastalim u turbulentnim vremenima jugoslovenske i srpske stvarnosti u vreme i posle Drugog svetskog rata, drugom polovinom 20. veka.
Propitivanje ljudskih istina
Romansijer, pripovedač, esejist, satiričar. Njegove proze iz rata, i objavljene kasnije, potvrđuju da je pre svega vrstan pripovedač: od razuđenih proznih struktura poput trotomnog istorijsko-alegorično-satiričnog romana "U potrazi za Mesijom" od isključivo tzv. malih, kratkih proznih formi u "Bosanskim pričama". Pripovedač je uvek objektivan posmatrač, što podrazumeva propitivanje ljudskih istina u onoj meri u kojoj mu to tip proze kakvu piše očigledno omogućava. Koš jednako neguje ratnu, psihološku i društvenu pripovetku, novelu i roman, najizrazitije satirički roman i kritičko-realističke pripovetke, razuđene po polaznoj tački, postupku obrade i pravcima delovanja.
Romani o izloženom kitu na Tašmajdanu ("Veliki Mak"), akciji istrebljenja vrabaca ("Vrapci Van Pea") i čoveku koji je izgubio svoje ime ("Imena") spadaju u red najboljih Koševih satiričnih dela.
Košev ironičan osmeh uvek lebdi ponad polarizovanih likova, dok sa kritičke distance razobličava različite ćudi, pojave, okolnosti, navike, zablude i slabosti, odnos prema životu i moralnim načelima. Glavni junak po pravilu je nepriznat u sveopštoj organizaciji društva.
Zbirkom članaka i eseja "Satira i satiričari" o pojedinim velikim satiričnim piscima i njihovim delima, studijama iz istorije satirične književnosti i razmišljanjima sadašnjih problema satire, postavio je temelje jedne teorije satire, dok je knjigama "Pričanje i pripovedanje", "Taj prokleti zanat spisateljski" i "Zašto da ne" izložio i razvio poetičko jezgro svojih pogleda na književno delo i delanje.
Srpska književnost već je imala izvrsne humoriste, od Stevana Sremca i Branislava Nušića do Branka Ćopića, ali, kako je s razlogom već ustanovljeno, među satiričarima do Eriha Koša nalazimo samo još jednog pisca prvog reda: Radoja Domanovića.
Mešano društvo
Erih Koš tematizuje u širokom prostorno-vremenskom rasponu, od daleke prošlosti u pomenutoj potrazi za Mesijom od fantazmagoričnog vizioniranja novog ledenog doba na Zemlji u "Snegu i ledu" ili, pak, od "Bosanskih priča", osmišljenih postupkom tipičnim za usmenu narodnu komunikaciju, do "Izleta u Paragvaj".
Modele simboličko-alegorijskog saopštavanja reprezentuju dela poput "Mreža", "Dosijea Hrabak" i "Miševa". Simbolikom mreža, uzročno-posledičnim razvojem događaja, osmišljen je novi junak ambivalentnog odnosa prema društvenoj stvarnosti ("Mreže"). I pored valjanih paralela koje većinu Koševih dela povezuju sa čuvenim piscem "Procesa", postoje izvesne načelne razlike u oblikovanju junaka romana "Dosije Hrabak" i Jozefa K. Hrabak je junak našeg doba, doba posle Kafkinog. Međutim, on mora da se služi istim postupcima svojih tužitelja da bi se spasao. To bitno određuje prirodu upotrebe moći i vlasti u "Dosijeu Hrabak" i Koševog odnosa prema Kafki.
U "Miševima", pak, društvo i porodica predstavljaju surovu arenu ljudskih razmirica i tragedija, svojevrstan pakao dehumanizovane ljudskosti, a pripoveda se na primarnom planu alegorijskog saopštavanja, s onom vrstom satiričnosti koja delo usmerava ka zaokruženoj, završnoj moralnoj poenti.
Jedan krug priča izdvaja "mešano društvo" kao tipizirane predstavnike "malih ljudi" koji u velikim životnim okršajima pokreću radnju i imaju ulogu zapleta. U zbirci "Na autobuskoj stanici", koja se nimalo slučajno otvara pripovetkom "Nesreća", neka mlađa žena je u prolazu, obrativši se svojoj drugarici, rekla dovoljno jasno i razgovetno da bi je pripovedač "Sreće" pravni referent Alimpije Marković mogao čuti, da je presrećna: "Kažem ti: presrećna sam"! Samo toliko i to jedino! Čak ni odgovor druge žene nije čuo, ako ga je uopšte i bilo.
Odjednom se u njemu javilo i obelodanilo mnoštvo neobičnih, tajanstvenih i sudbinskih pitanja. Da je žena kazala da je nesrećna, prečuo bi njene reči, ili ih u istom trenutku zaboravio ne smatrajući ih značajnim ili vrednim pamćenja. Od takve, početne upitanosti nad fenomenom sreće razvijeno je više pitanja konkretnog života, ljudske sudbine kao filozofske kategorije, prema kojoj se svaki čovek, za svoga veka, mora određivati.
Za šest decenija književnog rada, od tradicionalnog realističkog puta do specifičnog oneobičavanja realnosti, Erih Koš objavio je veoma raznorodna dela kako po tipovima likova i razvoju radnje tako i po koncentrisanju simboičkih i metaforičkih uopštavanja, u prvom redu po kritici neprikosnovenog autoriteta i dogmatskog mišljenja, ismevanja konformističkog mentaliteta koji se prikriva i opravdava sredstvima ideologije.
Njemu najbliža nesumnjivo je bila i ostala "direktna društvena kritika"; uvek po slobodnom uverenju, otkad je odrekavši se svake druge karijere, stavio na kartu književnosti svoju budućnost. Dubokom autorskom svešću o smislu i svrsi posla kojim se već punih šest decenija bavi, potvrdio se kao književna ličnost prvog reda i trajnog traga u srpskoj umetničkoj prozi.
Saša HADŽI TANČIĆ
[objavljeno: 24.02.2007.]
