Izvor: Politika, 29.Sep.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Priča o ikoni
(Specijalno za "Politiku" od dopisnika Tanjuga)
Tanja Velmans, poznati vizantolog iz Pariza, u knjizi "Čudesna istorija ikone" istražuje tajne ikone koja je nadživela vizantijski svet i postala univerzalni hrišćanski simbol u knjizi "Roman o ikoni", koju uskoro objavljuje "Clio".
Kroz priču o zamišljenoj arheološkoj misiji na Sinajskoj gori, u manastiru Svete Katarine, u Sofiji, odakle je autor poreklom, i manastiru Rila u Bugarskoj, u kojoj se mešaju stvarnost i fikcija, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << naučni i subjektivni utisci, Velmansova iscrtava imaginarne granice vizantijskog sveta. Zidno slikarstvo srpskih manastira Mileševa i Sopoćani vidi kao most između umetnosti istočnog i zapadnog hrišćanskog sveta, nastalo kao izraz civilizacije na zalasku, vizantijske, i kao najava nove, epohe renesanse.
Velmansova je dobar poznavalac zlatnog perioda srpske srednjovekovne umetnosti, o kojoj je pisala u brojnim knjigama i naučnim radovima tokom izuzetne međunarodne karijere koju je provela na vodećim svetskim univerzitetima i institutima, čiji je plod 13 knjiga i sedamdesetak studijskih članaka.
Šta vas je inspirisalo da napišete istoriju ikone?
Velike knjige iz istorije umetnosti čita mali broj ljudi – mnogo koštaju i tiraži su ograničeni. Vizantijska umetnost je u Francuskoj malo poznata, dok postaje gotovo nepristojno koliko se govori o egipatskoj umetnosti, samo zato što je Šampolion dešifrovao hijeroglife. Zaboravlja se da postoji i prekolumbijska umetnost, vizantijska, sve vrste kineske umetnosti... Bunim se protiv takvog pristupa i o tome pišem u svojim knjigama.
Žanrovski je teško definisati vašu knjigu, u kojoj se nauči pristup meša sa romanesknim postupkom.
Imala sam potrebu da izrazim utiske i emocije koji su povezani sa mojim istraživanjima i putovanjima. Ova forma mi je to omogućila. Pre ove, objavila sam još jednu knjigu u ovom žanru, "Ukrcavanje za Vizantiju" ("L'embarquement pour Byzance").
To je hibridni žanr, teško ga je definisati, ali ima više knjiga koje su pisane sa istim pristupom, poput novog romana Pjera Asulina, "Portret". On tu ne meša roman i istoriju umetnosti, kao što ja činim, već biografiju žene koja je predstavljena na portretu i istoriju umetnosti.
Poput knjige "Da Vinčijev kod" Dena Brauna, sa kojim vas dovode u vezu?
Kakav užas! Ne, nema veze sa tim. "Da Vinčijev kod" je falsifikat istorijskih činjenica koje su predstavljene kao takve. Nema ničeg naučnog u pristupu, u pitanju je čista invencija, koja je, naravno, dozvoljena u romanu, ali ono što nije dozvoljeno jeste da se to predstavi kao da je preuzeto iz istorijskih dokumenata, kao da je istorija.
Vi, dakle, koristite vaše znanje istoričara umetnosti?
U delu u kome se okrećem naučnim objašnjenjima vizantijske umetnosti želela sam da objasnim zašto još uvek ikone imaju takvu važnost, na koricama knjiga, na programima za koncerte crkvene muzike, kao deo hrišćanske simbolike.
Danas u čitavom hrišćanskom svetu postoje ateljei za slikarstvo ikona, gde dolaze obični ljudi. To sam videla u Sjedinjenim Državama, u Francuskoj i drugde. Ovaj fenomen traje više od trideset godina. Dela vizantijske umetnosti prisutna su u čitavom svetu. Ima ih i u Rejkjaviku, na Islandu, ili u crkvama na švedskom ostrvu Gotland, gde su se zaustavljali brojni trgovci iz Novgoroda, prelazeći Severno more.
Koliko su autobiografski elementi utkani u vašu priču?
Jedini autobiografski element u ovoj knjizi jeste to da sam bila na Sinajskoj gori i da me je taj put veoma obeležio. Pejzaž Sinaja, put, osvetljenje, opisala sam onako kako sam videla pre 20 godina. Ostalo je u najvećoj meri fikcija.
Vratila sam se na Sinaj prošle godine i bila vrlo razočarana jer nije ostalo ništa od one poezije koju sam našla na prethodnom putovanju. Turisti su ga potpuno opseli, manastir je podeljen na dva dela zbog turista, pristup je ograničen..
Kako je ikona postala univerzalni hrišćanski simbol?
Ikona je prevazišla vizantijsku umetnost zahvaljujući tome što je obrazovanje dugo bilo u rukama Katoličke crkve. Paradoks je to što je ikona postala hrišćanski simbol, a da se malo zna o umetnosti u kojoj je nastala. Za mene je to veliki uspeh Vizantije. Katolička crkva nije pronašla bolji i ekspresivniji izraz, bliži ideji Boga i apsolutnog od onog koji su stvorili vizantijski umetnici. Oni su uspeli da iskažu transcendentno kroz formu, ono što prevazilazi naš vizuelni svet, apsolutno i božansko, i zato su ikone svuda. Kada pažljivo pogledate, uočićete ih u gotovo svim katoličkim crkvama, u nekom kutku.
U knjizi objašnjavate i kako je vizantijska umetnost pripremila ranu renesansu.
Vizantijski uticaj je bio veoma snažan u Italiji do kraja 13. veka, i ako su u 14. veku italijanski slikari bili sposobni za veliku inovaciju to je zato što su vizantijski umetnici već pripremili teren. Jedan od prvih primera renesanse se nalazi u manastiru Mileševa.
Kako je do toga došlo?
Srpski kraljevi koji su bili moćni u to vreme pozvali su najbolje vizantijske umetnike da oslikaju crkve. Vizantijska umetnost se u to vreme već odvaja od kanona. U manastirima Sopoćani i Mileševa u 13. veku umetnost je po inovaciji ispred većine italijanskih majstora. Kako je do toga došlo? Vizantijci su doživeli veliki psihološki šok nakon zauzimanja Konstantinopolja 1204. godine (za vreme Četvrtog krstaškog pohoda). To je bio početak kraja hiljadugodišnje imperije čiji su podanici verovali da ju je osnovao Hrist, koji je njen zaštitnik, zajedno sa Bogorodicom, a da je imperator Hristov izaslanik koji upravlja u njegovo ime.
Potom se desila katastrofa koja bi bila manje bolna da nije bilo strašnih pokolja i pljačke. Savremenici svedoče da su krstaši tovarili blago u crkvama na magarce. Kada bi se mazgama polomile noge od tereta, ubijali su ih na licu mesta, a krv je kuljala svetim mestima, kao što je, na primer, bila Sveta Sofija. To je bio veliki šok i, kao u svim krvavim ratovima, došlo je do prekida tradicije. Estetika je tokom šest vekova nalagala da prikazani sveci budu nepomični, bez imalo drame i osećanja, jer se smatralo da su oni iznad ljudskog sveta, da su bliski bogu, odnosno perfekciji, a u perfekciji nema emocije. Nakon pada Konstantinopolja umetnici se okreću antičkom nasleđu i otvaraju vrata antičkoj skulpturi, slikarstvu i literaturi. Tako je rođena renesansa.
Šta je karakteristično za srpsku srednjovekovnu umetnost u ovom periodu?
Nivo vizantijskog uticaja je različit u zavisnosti od regiona koje je obuhvatala imperija (vizantijski svet se prostirao na Balkan, Rusiju, deo Italije, Gruziju, Jermeniju, Siriju, Kapadokiju, koptski Egipat, Nubiju, Etiopiju i Palestinu).
Na Balkanu je identitet potpuno poistovećen sa vizantijskim, a jezik njene umetnosti doživljen kao nacionalni. Isto je i u Rusiji. Na istoku je to manje slučaj, jer postoji lokalna tradicija koja je delimično modifikovala vizantijski stil. Za srpsko zidno slikarstvo je karakterističan kvantitet portreta vladara i crkvenih poglavara i njihova raznolikost. Portret imperatora je stalno prisutan u Vizantiji, ali ne u tolikom broju – samo u Sopoćanima nalazimo 35 portreta. U Bogorodici Ljeviškoj prikazano je 12 vladika, od kojih šest lokalnih.
Srpska istorija se potpuno ogleda u ovim manastirima.
Da li to znači da su srpski vladari i crkveni poglavari bili naročito ponosni?
Da, bili su izuzetno ponosni i, rekla bih, naročito borbeni, zato što je toliki broj prikazanih vladika trebalo da naglasi nezavisnost srpske crkve.
[objavljeno: ]
