Izvor: Politika, 09.Avg.2006, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Poređenje neuporedivog
Gospodin Milivoje Ivanišević u svom reagovanju ("Politika", 4. i 5. avgust) na moj tekst od 12. jula o presudi Naseru Oriću dotiče više pitanja. Ja ću se ovom prilikom osvrnuti samo na ona najvažnija, za koja mi se čini da presudno određuju odnos srpske javnosti prema događajima u Srebrenici tokom rata od 1992. do 1995. godine.
Deceniju posle rata, izgleda da i Srbija većinski prihvata da se jula 1995. godine u Srebrenici i njenoj okolini desio zločin nad hiljadama bosanskih >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << muslimana, koji su najpre zarobljeni, a potom streljani. Nije izvesno da M. Ivanišević takođe spada u tu većinu koja priznaje zločin. Ono što on sa većinom izvesno deli je uverenje da su muslimanske snage sa šireg područja Srebrenice pre 1995. godine počinile brojne zločine nad Srbima i da je za sva ta dela odgovoran Naser Orić. Većina u Srbiji, takođe, veruje da zbog stradanja Srba pre 1995. godine postoji svojevrsna ravnoteža zločina, odnosno da je jul 1995. bio reakcija na jednako teške i brojne zločine koje su prethodnih godina počinile muslimanske snage.
Ovakav odnos prema Srebrenici je problematičan iz najmanje dva razloga. Najpre, stav da jedan zločin umanjuje značaj drugog moralno je neodrživ. Drugo, argument o ekvivalentnosti zločina na području Srebrenice nije zasnovan na činjenicama.
Ništa što je učinjeno u ratovima u bivšoj Jugoslaviji ne može se po svom karakteru i razmerama uporediti sa sistematskom likvidacijom hiljada muslimana u Srebrenici u julu 1995. godine. Streljanje civila i zarobljenih vojnika predstavlja najblatantniji oblik ratnog zločina. Nasuprot tome, kada naoružana lica poginu u borbi, njihov gubitak života, ma kako tragičan, po pravilu nije rezultat ratnog zločina. M. Ivanišević ne spori da su 7. januara 1993. godine u Kravici – selu-simbolu srpskih stradanja – kao i u obližnjim selima Šiljkovići i Ježestica, život izgubili uglavnom naoružani Srbi, u borbi. M. Ivanišević postavlja pitanje nije li i to zločin, jer stradala su lica koja su "branila svoje selo, porodice i imovinu". Ali međunarodno humanitarno pravo je na to pitanje odavno odgovorilo: ubistvo naoružanih lica u borbi ne predstavlja ratni zločin.
Iz spiskova srpskih žrtava iz drugih mesta, koje je M. Ivanišević prikupio, proizilazi da se uglavnom – naravno ne i isključivo – radilo o muškarcima u dobi od 20 do 60 godina. Ovo, kao i dokazi izvedeni na suđenju Naseru Oriću, ukazuje na mogućnost da su, kao i u Kravici, stradanja Srba najvećim delom bila rezultat sukoba zaraćenih naoružanih grupa. Tamo gde su, naprotiv, gubici srpskih života bili rezultat egzekucija ili namernog gađanja nenaoružanih civila, trebalo bi takve slučajeve jasno identifikovati, umesto da se proizvodi utisak da je prema svim licima koja se nalaze na spiskovima srpskih žrtava izvršen ratni zločin.
Da sumiram: nije sporno da su prema Srbima činjeni zločini, kao što i presuda Oriću konstatuje. Ono što jeste sporno su tvrdnje u Srbiji koje idu za tim da proglase za zločine i one događaje koji to nisu i koje preuveličavaju razmere stvarnih zločina ne bi li se proizvela ravnoteža sa Srebrenicom 1995. godine. Pri tome se iz slike potpuno izostavljaju brojni zločini koje su 1992. i 1993. godine, na istom ovom području (Srebrenica, Bratunac, Zvornik, Vlasenica), prema hiljadama lokalnih muslimana počinile snage bosanskih Srba.
Dostojanstvo srpskih žrtava biće bolje zaštićeno ako se odustane od nastojanja da se uspostavi (nemoguća) ravnoteža u zločinima. Možda kazna izrečena Naseru Oriću – kao što sam konstatovao i u prvom tekstu – nije adekvatna. Ali čak i da je Orić dobio višestruko veću kaznu zatvora, ostala bi činjenica da zločini koji mu se u Srbiji pripisuju nisu uporedivi sa onim što je učinjeno muslimanima na istom tom području, uključujući genocid u julu 1995. godine.
Nekoliko reči o drugim navodima iz teksta M. Ivaniševića. On pogrešno veruje da je Naser Orić, time što je imao položaj komandira Osme operativne grupe Armije BH, aktivne na širem području Srebrenice, automatski odgovoran za "sva ubijena lica srpske nacionalnosti ovog kraja". Ovo uverenje je rezultat pravno neodrživog, iako rasprostranjenog, shvatanja komandne odgovornosti kao "objektivne". Međutim, komandna odgovornost nije "objektivna" odgovornost, pa to nije ni u slučaju Nasera Orića. Zato je Tribunal mogao da konstatuje da su izvesni zločini počinjeni a da Orić za njih ne snosi odgovornost, ili za to bar nema dokaza.
M. Ivanišević osporava da je postojala glad među muslimanima iz Srebrenice i onima koji su izbegli u to mesto – iako su izveštaji Specijalnog izvestioca Ujedinjenih nacija, Svetske zdravstvene organizacije, Lekara bez granica, i holandske vlade, koji se odnose na drugu polovinu 1992. i početak 1993. godine, konzistentni u oceni o stravičnoj gladi, koja je nekim danima odnosila po više od deset života.
Još gore, izgleda da M. Ivanišević ne smatra da se u julu 1995. godine u Srebrenici desilo bilo šta sporno. Osvrćući se na postupanje Vojske Republike Srpske tih dana, autor ističe navodno human odnos te vojske prema muslimanskim ženama i deci (pre nego što ih je deportovala u druge delove Bosne!). Likvidaciju hiljada bosanskih Muslimana od strane srpskih vojnika M. Ivanišević uopšte ne pominje. Bojim se da ovo poricanje – ako se o poricanju radi – diskvalifikuje M. Ivaniševića kao respektabilnog sagovornika na temu Srebrenice.
Doskorašnji istraživač u organizaciji Human Rights Watch za područje bivše Jugoslavije.
Bogdan Ivanišević
[objavljeno: 09.08.2006.]
