Izvor: Politika, 04.Maj.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Oživljavanje prošlosti
Većina srednjovekovno Kosovo doživljava na nivou apstrakcije – autentična, pa i minijaturna replika, „parka srpske srednjovekovne kulture i istorije”, kroz koju bi se oslikavala svakodnevica tog vremena možda bi mogla da omogući da prošlost nastavi da živi, da se ne zaboravi
Pre četiri godine, Marko Radosavljević (tada student arhitekture) ostavio je bez daha publiku koja je prisustvovala projekciji njegovog animiranog trodimenzionalnog filma „Najkrasnije >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << mesto od davnina”, na Festivalu kratkometražnog i animiranog filma. Osvojio je dve nagrade – Nagradu za najbolji vizuelni dizajn i Nagradu publike.
Radosavljevićev film oživeo je Beograd iz vremena despota Stefana Lazarevića: gledaoci su zavirili u daleku prošlost i mogli da vide kako se živelo u srednjovekovnom gradu. Zahvaljujući kompjuteru sve je ponovno bilo tu – tvrđava, zamak s kulama, stražari koji ga čuvaju, ulice... U gradu su osim Srba živeli i Ugri, Dubrovčani, Mlečani... Despot Stefan davao je mnoge povlastice doseljenicima i tako privukao trgovce, zanatlije i plemiće. Za dvadeset tri godine grad se udesetostručio. Na trgu sve vrvi od mnoštva prodavaca za tezgama, kupaca, trgovaca konjima, nosača... Prodavali su se kože, vosak, sir, a izvozili olovo, živa, bakar, srebro i zlato. Svojim zamkom šeta despot Stefan Lazarević, promiču članovi njegove porodice, podanici, sluge. U marini se ljuljuškaju usidrene barke, iz kojih amali nešto iznose...
I tadašnji Beograđani voleli su luksuznu robu, pa su se uvozile skupocene tkanine, nakit, egzotični začini. U donjem gradu vide se načičkani konaci za prost narod. Pored crkve promiču elegantne žene. Despotov biograf, Konstantin Filozof, oduševljen srpskom prestonicom, njenim ubrzanim rastom, ali i samom ličnošću svog domaćina, veliča beogradski grad kao carstvujući i poredi ga s Jerusalimom...
Ova priča možda je najbolji recept za približavanje istorije današnjem modernom čoveku, koji ima malo vremena za čitanje knjiga i obilazak istorijskih spomenika. Kod nas je situacija još teža zbog činjenice da se središte srpske srednjovekovne države nalazilo na Kosovu i da su tu ostali najbitniji tragovi njenog postojanja. Ukoliko do tog središnjeg prostora ne možemo da dođemo (a ne možemo) logično je da ćemo ostati prikraćeni za čitav niz znanja iz prošlosti. Pogotovo što su sve aktuelnija izmišljanja koja se pojavljuju u albanskoj istoriografiji.
Recimo, na internet sajtu Ministarstva trgovine i industrije Kosova tvrdi se da je materijalna kulturna baština Kosova prožeta vekovnim umetničkim duhom albanskih umetnika. Opšte je poznato, međutim, da u redu onih od izuzetnog značaja albanska zajednica na KiM nema nijedan spomenik kulture. I pored toga albansku verziju podržavaju i mnogobrojni evropski intelektualci, poput recimo britanskog novinara i publiciste Noela Malkoma koji, u knjizi „Kosovo – kratka istorija”, zastupa tezu da Albanci potiču s KiM.
Ktitori i osnivači manastira bili su srpski vladari i članovi njihovih porodica, potom srpska vlastela, crkveni velikodostojnici, odnosno sveštenstvo, i narod. Jedan od najvećih srpskih zadužbinara je kralj Milutin (1282–1321), koji je podigao više od 40 manastira, među kojima i Bogorodicu Ljevišku, Banjsku i Gračanicu. Zato KiM nije mit, kako zapadnoevropski i američki lažni naučnici tvrde, često prebacujući Srbiji kako živi u prošlosti.
I baš zato ne treba zaboraviti da se srpskim epskim pesmama divio Gete, a od naših savremenika Piter Levi, profesor poezije na Oksfordu i autor studija o Šekspiru, Tenisonu i Miltonu. „Bez svojih crkava, manastira i istorijskih spomenika na Kosovu, proterani iz krajeva u kojima su nastale mnoge divne legende koje su im omogućile da očuvaju svest o sebi i vekovima pod tuđinskom vlašću, Srbi će biti ne samo duhovno osiromašeni (a to će biti i Evropa i svet), već će i mnogo teže prihvatiti modernu demokratiju. Možda zato glavna lekcija kosovske katastrofe za buduće humanitarne intervencije treba da bude – boriti se protiv šovinističkih paravojnih formacija, čuvati nacionalne kulture”, napisao je u eseju „Braneći Zapad” Aleksa Đilas.
Većina nas nije imala prilike da ode na KiM. Naša deca, kako sada stvari stoje, za to imaju sasvim malo izgleda, osim ako ih ne trenirate kao avanturiste. Većina srednjovekovno Kosovo doživljava na nivou apstrakcije – autentična, pa i minijaturna replika, „parka srpske srednjovekovne kulture i istorije”, kroz koju bi se oslikavala svakodnevica tog vremena možda bi mogla da omogući da prošlost nastavi da živi, da se ne zaboravi.
Takav projekat postigao bi cilj samo ukoliko ne bi odisao revanšizmom, trijumfalizmom i ako ne bi bio dogmatski shvaćen – da se o njemu (projektu) i drugim istorijskim događajima može i treba raspravljati.
Može neko pomisliti da se na pomalo jeftin način opraštamo od KiM, ali upravo obrnuto – srednjovekovni istorijski park trebalo bi da nas od toga odvraća, da nas zaštiti od zaborava i stalno podseća da je KiM deo nas. Osim što bi bio zanimljivo nastavno sredstvo, park bi verovatno postao i turistička atrakcija (čak i profitabilna), s podrazumevajućom i kulturnom i političkom težinom.
Zamkovi vladara i vlastele, kopije manastira, muzej freskoslikarstva, zanatske radionice davnina, svakodnevni život porodica, položaj žena, koncerti renesansne muzike, prodavnice knjiga i suvenira, sale za filmove i predavanja, restorani u kojima se probaju srednjovekovni specijaliteti i sirotinjska hrana – uz vodiče i glumce odevene u odgovarajuću odeću, a koju bi mogli da iznajmljuju i posetioci – verovatno bi nas više povezalo s našom srednjovekovnom kulturom od uobičajenih časova istorije i često neinspirativnih udžbenika.
Čini se da vredi razmisliti.
Marijana Milosavljević
[objavljeno: 05/05/2008]
