Izvor: Politika, 08.Sep.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Od Trboseka do Hanibala
HOROR NA FILMU
Holivud ne projektuje samo snove, već i strahove, a naša voajerska strast, uživanje u gledanju raznorodnih prizora jeste psihološki motiv na kome opstaje magija oniričke filmske slike. Prvi i neprikosnoveni zastrašujući realistički književni (anti)junak koji je opseo i film bio je čuveni londonski serijski ubica Džek Trbosek. Zasnovan na istinskoj ličnosti o čijem identitetu i danas spekulišu pisci trilera (poput ekspertkinje za forenzičku medicinu >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Patriše Kornvel, u romanu "Portret ubice: Džek Trbosek – slučaj zaključen" ), lik Džeka Trboseka bio je 1913. inspiracija književnici Mari Belok Laundes za roman "Stanar" koga je 1927. majstorski, u istoimenom nemom filmu, ekranizovao Alfred Hičkok. Pre nego što je krenuo put Holivuda, jedan nemački reditelj postavio je model kasnijih opsesivnih tema filmske umetnosti – Fric Lang je 1931. kroz dijabolički lik glumca Pitera Lorea oslikao serijskog ubicu u filmu "M", u neprestanom dijalogu i osvrtu na narastajući nacizam. M je serijski ubica dece, psihopata svestan svog užasa. On je tipičan produkt rase, sredine i trenutka u kome je nastao, to je zbilja ubica koji je harao Dizeldorfom, on nije plod fikcije. Fric Lang je, pak, posegao za naturalizmom za razliku od svog prethodnika Roberta Vinea, koji je kultno delo "Kabinet dr Kaligarija" slikao u potpuno ekspresionističkom ključu – Vineov (anti)junak takođe je ubica, ali i vašarski opsenar, mesečar, i ta igra fikcije i stvarnosti, oniričkog i realnog, postaće model za potonje izmaštane ubice.
Sublimacija svih strahova
Serijske ubice, u životu, književnosti, a potom i na filmu, su muškarci srednjih godina, a žrtve su deca, mada najčešće devojke ili žene. U art trileru Roberta Siodmaka, "Spiralne stepenice", iz 1945. godine, na meti ubica su žene koje su na različite načine hendikepirane (budući da je Siodmak, kao i Fric Lang, takođe prebegao iz Nemačke, i ovakva postavka se može iščitavati kao osvrt na nacističku ideologiju istrebljivanja nepodobnih). Čuveni davitelj iz Bostona, Albert de Salvo, koga je filmski ovekovečio Toni Kertis u ostvarenju Ričarda Flajšera "Bostonski davitelj" iz 1968, bio je podeljena ličnost koja ubija žene.
Godine 2001. u još jednoj inscenaciji londonskih zločina iz kvarta kurvi i sirotinje Vajtčepel, "Iz pakla", rađenoj po grafičkoj noveli Alana Mura, kemp-ikona Džoni Dep, kao policijski inspektor, u svojim opijumskim delirijumima razotkrivaće Džeka Trboseka, a tragovi će voditi upravo do porodice kraljice Viktorije. Ako je Džek Trbosek tradicionalistička savest viktorijanske Engleske koja je čisti od kurvi i ološa, a kraljevska familija poništava veze sa polusvetom, kako drugačije možemo čitati ostvarenje "Iz pakla" sem kao levičarsku poziciju autora koji stvaraju na razmeđi 20. i 21. veka? Džek Trbosek bio je avet viktorijanske epohe, njeno potisnuto naličje, sublimacija svih strahova.
Sa druge strane, serijske ubice koje će obeležiti noviju istoriju filma svoje žrtve biraju po drugačijem ključu – Kevin Spejsi kao Džon Do (što je anglosaksonsko obeležavanje osobe nepoznatog identiteta) u mračnom trileru Dejvida Finčera "Se7am" iz 1995. godine, u nizu ubistava po sedam smrtnih grehova presuđuje žrtvama bez obzira kog su pola ili socijalnog statusa. Konačno, najstudioznije oslikan monstruozni serijski ubica na filmskom platnu početkom devedesetih postaje dr Hanibal Lektor, fiktivni junak nastao iz pera američkog pisca Tomasa Harisa. (Kao i pomenuta Kornvelova, i Haris svoj spisateljski zanat duguje radu na terenu, tačnije – novinarstvu).
U remek-delu Džonatana Dema, "Kad jaganjci utihnu" iz 1992. godine, susrećemo se sa ingenioznim ubicom, intuitivnim i zavodljivim, čiji je majstorski portret doneo ser Entoni Hopkins. Hanibal "Kanibal" Lektor demonijačno je zavodio detektivku Klaris i u nastavku "Hanibal" sa potpisom Ridlija Skota, a ove godine i pisac Tomas Haris i reditelj Piter Veber daju izvesnu apologiju zločina suočivši gledaoca sa počecima Lektorove monstruoznosti. U scenaristički i rediteljski problematičnom filmu "Uspon Hanibala", autori posežu za političko-istorijskim kontekstom i stoga je ovo ostvarenje važno kao pokazatelj socio-političke zapadnjačke strepnje 21. veka.
Sveprisutnost zla
Ako je SF pedesetih u književnosti i filmu bio reprezentacija hladnoratovske paranoje i strah od Sovjeta, zanimljiva je pozicija iz koje se u Harisovoj prozi uranja u prošlost, u same začetke zločinačkog uma Hanibala Lektora. Godine 1945. grupa litvanskih oficira, kolaboracionista, u strašnom kanibalističkom aktu proždiru malu Mišu, sestricu Hanibala, dečaka, što će zapravo biti okidač njegove kasnije psihopatije. Hanibal postaje kanibal, ovaploćenje ratnih zverstava. Hanibala je iznedrio Drugi svetski rat, a svoje prvo ubistvo počiniće ničim drugim do srpom u poratnom sovjetskom sirotištu. Dakle, nacizam sa jedne, i komunizam sa druge strane, postaju odrednice koje u svesti američkih autora, a i samih gledalaca treba da generišu užas.
Kada mladi Hanibal pobegne iz sirotišta i dođe u Pariz kod stričeve udovice, delikatne Japanke, progoniće ga policijski inspektor koji inače radi na ratnim zločinima. Hanibal je zapravo politički korektna figura koja će prva početi sa egzekucijom preživelih litvanskih oficira, ratnih zločinaca. Stoga ga inspektor na izvestan način pošteđuje. Glumačka preciznost mladog francuskog glumca Gaspara Ujeja kao mladog tankoćutnog Hanibala, njegova facijalna ekspresija, kontrolisana strast u dečački nevinom licu koje krije monstruma, svakako obeležava ostvarenje "Uspon Hanibala", on donosi taj mladalački neodoljivi magnetizam, senzualnost i prefinjenost koja krije Zlo, a gledalac na trenutak i saoseća sa Hanibalovim košmarima o izgubljenoj sestri.
Hanibal Lektor stoga ostaje nešto više od fiktivnog junaka, on je podsećanje na sveprisutnost zla, devijacije i haosa, poput večnog bacila kuge.
[objavljeno: ]
