Izvor: Danas, 04.Dec.2015, 22:50 (ažurirano 02.Apr.2020.)
O dvorcima Podunavskih Švaba
Široj javnosti je malo poznata činjenica da na teritoriji Vojvodine postoji na desetine vrlo atraktivnih zdanja, nastalih uglavnom u periodu od XVIII do početka XX veka, a čiji su vlasnici bili pripadnici tadašnjih najviših društvenih slojeva, grofovi, baroni, i drugo plemstvo. Velelepnost i sjaj tih objekata čine sasvim opravdanim njihovu kategorizaciju u dvorce, kaštele i letnjikovce. Iako veliki broj njih ima znatnu arhitektonsku i kulturnu vrednost, briga o njima nakon promene vlasničkog >> Pročitaj celu vest na sajtu Danas << sistema u nekadašnjoj državi nije bila dovoljna da svi oni i prežive. Deo ih je potpuno porušen, i o njihovom izgledu svedoče postojeći dokumenti i fotografije, ili su današnje vreme dočekali u vidu poluruševina. Neki su pak revilatizovani i obnovljeni, a istoričari umetnosti nastoje da ih stave pod kupolu zaštićenih kulturnih dobara.
Za dvorac Nojhauzen, izgrađen na prostoru Srpske Crnje, pored puta koji vodi za Rumuniju i sasvim blizu današnjeg graničnog prelaza, tvrdi se da je jedan od najlepših od oko stotinak preostalih dvoraca, letnjikovaca, majura i kaštela na tlu Vojvodine. Nojhauzen spada u malobrojne dvorce nastale sredinom XX veka, to jest on je poslednji izgrađeni objekat te vrste, budući da je nastao tokom Drugog svetskog rata. Zvaničnih podataka o njegovom graditelju i projektantu nema - nezvanično se smatra da je on delo nepoznatog ruskog zarobljenika koji ga je projektovao i sagradio, u periodu od 1941. do 1943. godine, za Franca Nojhauzena, obaveštajnog oficira i generala nemačke okupacione vojske. Nojhauzen je bio obaveštajni oficir u Beogradu i član Nacističke partije Nemačke od 1930, a dvorac je gradio kao letnjikovac, odnosno za odmor i lov.
Prema oceni istoričara umetnosti Bojana Kojičića iz Zavoda za zaštitu spomenika grada Zrenjanina, nepoznati autor dvorca je očito bio znalac svog zanata, te stvorio skladno i funkcionalno arhitektonsko delo.
"Zgrada poseduje odlike klasicizma i baroka, a korišćeni materijal je očigledno prvoklasan - stepeništa su od ružičastog mermera, dekorativne ograde od kovanog gvožđa, stolarija od hrastovine. Enterijer je gotovo potpuno očuvan i luksuzno opremljen: u salonu prizemlja sagrađen je kamin, tavanica je izrađena od drveta, stepenište, lučno i dvokrako, takođe od hrastovog drveta, a njegova ograda od balustera, dok su u holovima mermerni, a u salonima drveni, parketni podovi. Bravarija je takođe očuvana, a posebnu pozornost privlače dekorativni vitraži u holu na prvom spratu."
Arhitektonska i građevinska privlačnost, kao i umetnička vrednost ovog objekta, kako navodi arhitekta Kojičić, posle rata ali i kasnije nije imala pravi tretman kod kasnijih vlasnika. Tako da je dvorcu više puta menjana namena, i to "neprimereno s obzirom na arhitektonsku vrednost građevine".
Prvi i stvarni vlasnik ovog dvorca Franc Nojhauzen bio je bogati industrijalac iz rajnske oblasti, još trideset godina prošlog veka poslat u Beograd za specijalnog opunomoćenika za ekonomske poslove Nemačke. Za vreme rata je unapređen u čin general majora i bio predstavnik Nemačke vojne uprave u tadašnjoj Jugoslaviji. No, s obzirom da je više visokih oficira Nemačke imalo primedbi na njegov rad, i nakon njihovih žalbi, a po odluci najviše uprave tadašnje nemačke vlade, uhapšen je i poslat u logor, u avgustu 1944. godine. Iako je kasnije i odlikovan, zahvaljujući bliskom prijatelju Geringu, sve do kraja rata ostao je u zatvoru. Nakon ulaska SAD trupa on je sa ostalim zarobljenicima izveden iz logora, ali realociran, odnosno predat novim jugoslovenskim vlastima, koje su ga osudile na 20 godina zatvora, ali po drugom osnovu. Pušten je 1953. godine i zatim sve do smrti 1966. živeo u Minhenu.
"Početkom devedesetih godina dvorac Nojhauzen je bio motel sa restoranom, da bi 2011. godine bio izdat u zakup na deset godina. Dvorac je, međutim, ipak revitalizovan i solidno održavan, s tim da nakon adaptacije enterijera nije značajnije izmenjen… Iako je u osnovi pri njegovoj gradnji primenjen arhitektonski obrazac klasicističkog dvorca, on je anahron u odnosu na aktuelnu arhitekturu i stilove svoga vremena. Međutim, njegova arhitektonska vrednost se ogleda u skladnim proporcijama, funkcionalno koncipiranoj prostornoj organizaciji, primeni vešto izvedenih zanatsko-umetničkih detalja. Akademski je pedantno projektovan, i jedan je od najbolje očuvanih dvoraca u Vojvodini", navodi Bojan Kojičić. Upravo zbog te arhitektonske vrednosti i graditeljske veštine dvorac Nojhauzen se nalazi u postupku utvrđivanja statusa spomenika kulture.
I>Odlomci iz teksta preuzeti su iz časopisa Fenster, koji izdaje Fondacija za zaštitu zavičajnog nasleđa Podunavskih Švaba "Zavičajna kuća" iz Sremskih Karlovaca. Više informacija dostupno je na veb-sajtu www.fenster-vojvodina.com
