Izvor: Politika, 30.Nov.2007, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Nepoznata ratna prošlost Kraljeva
Kraljevo – Događaj iz Prvog svetskog rata, zbog političkih razloga prećutkivan, samo delimično pominjan u romanu "Sećanja" Meše Selimovića, nedavno je detaljnije istražen. U poslednjem broju časopisa "Naša prošlost" kraljevačkog arhiva i muzeja o tome je objavljen tekst istoričara Miloljuba Arsića. Događaj se zbio početkom novembra, ratne 1915. godine, kada su austrijske i nemačke trupe stigle nadomak Kraljeva. Snažan otpor su pružile Drinska i Dunavska divizija, ali u >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << povlačenju. Sve to opisano je u izveštaju komandi naših snaga, ali i u knjizi "Srpski dnevnik" Fridriha Rozenfelda, poznatijeg pod pseudonimom Roda Roda, do kojih je došao istoričar Arsić.
Roda opisuje borbe i ulazak austrijskih i nemačkih trupa i Kraljevo i navodi jedan neobičan detalj. "Već sutradan ujutro je na glavnom gradskom trgu podignut spomen od mermera nad grobom kaplara Frica Milera. Nemci još ni 24 časa nisu bili u Kraljevu, a natpis na spomenu je bio ugraviran pozlaćenim slovima, cveće posađeno..."
Zašto tako brzo spomenik okupatorskom vojniku koji je bio samo kaplar?
Naime, tadašnja opštinska vlast, sa predsednikom opštine Jovicom Stojkovićem na čelu, odlučila je da grad preda bez borbe uz obećanje Nemaca da narod i grad neće stradati. Delegacija, predvođena Stojkovićem, uputila se u nemačku komandu koja je bila nadomak grada. Tamo su komandantu saopštili svoju nameru, o čemu svedoči i govor koji je kćerka pomenutog predsednika opštine Darinka Stojković, kasnije profesor Beogradskog univerziteta, poklonila kraljevačkom arhivu. Govor koji je Nemcima u ime Jovice Stojkovića pročitao Đorđe Radić, profesor Poljoprivredne škole, glasi: "Gospodine komandante, kao predsednik opštine ovog grada, čast mi je da vam u ime građanstva predam grad Kraljevo. Predajući vlast u vaše ruke uveravamo vas da ćemo se vašim naredbama i propisima strogo pokoravati, a čvrsto sam uveren da ćete vi štedeti živote i imanja naših građana..." To je od nemačke komande prihvaćeno i Nemci su u grad ušli u marševskoj koloni, na čijem čelu je bio pomenuti kaplar Miler.
Kad su došli do centra, jedan srpski vojnik, zaostao pri povlačenju, sakrio se iza obližnjeg hotela "Pariz", nanišanio i opalio iz karabina. Jednim hicem je ubio nemačkog kaplara, a onda pobegao preko Ibra prema Goču.
To je razgoropadilo komandanta, Nemci su jedva, kako je Darinka Stojković tvrdila, i uz odlazak njenog oca čak kod feldmaršala Makenzena, pristali da ne vrše teror, ali uz isplatu kontribucije od 500.000 zlatnih dinara. Pošto je opštinska kasa bila prazna, bogati ljudi, uglavnom trgovci, skupili su jedva 50.100 dinara. Pronađen je i spisak onih koji su dali novac. Nemci su nekako na tu sumu pristali.
No, posle godinu dana, pri povratku nemačke komande i odlasku na druge frontove, prema nekim izvorima, po naređenju Makenzena, taj novac je vraćen uz uslov da se podeli kraljevačkoj sirotinji. Tako je učinjeno i o tome je pronađen dokument – priznanica.
Sličnih pokušaja vlasti u Kraljevu, istina bezuspešnih, bilo je i početkom Drugog svetskog rata. Jer to nisu dozvolile partizanske i četničke snage koje su opkoljavale grad, a u njemu je, zna se, tih oktobarskih dana 1941. bilo velikog stradanja. Posle rata, nova vlast je i opisani davni "diplomatski" potez žigosala kao kukavički i izdajnički.
[objavljeno: ]
