Izvor: Politika, 06.Avg.2006, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Mrkalj prvi reformator
Prvi slovenski književni jezik i pismo nastajali su u drugoj polovini devetog veka, misijom solunske braće Ćirila i Metodija, koja se sastojala u širenju hrišćanstva i vizantijskog uticaja među moravskim Slovenima.
Đirilo i Metodije krenuli su sa saradnicima 863. godine put Moravske (prostor današnje jugoistostočne Češke), da po pozivu kneza Rastislava stupe u borbu protiv germanskih biskupa i misionara šireći hrišćansku religiju na narodnom jeziku. Ćirilo je utvrdio slova >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << novog pisma, a ono je nastalo na osnovama grčkog. Za glasove iz slovenskog jezika, kojih nije bilo u grčkom, oblikovani su posebni znaci. Ovako uređeno pismo dobilo je u nauci naziv glagoljica.
Sličnost sa grčkim pismom
Drugo slovensko pismo – ćirilica javlja se na prelazu iz 9. u 10. vek. Većina učenika Ćirila i Metodija dolazi na dvor bugarskog cara Simeona i, iako nema pouzdanih podataka ko je sačinio ćiriličnu azbuku, sa sigurnošću se može reći da je tvorac prve ćirilice neko od učenika braće prosvetitelja. Staroslovenska ćirilica imala je 38 slova, od kojih je 26 preuzeto iz grčkog pisma.
Prema "Kratkoj istoriji srpskog književnog jezika" Aleksandra Milanovića, profesora na Filološkom fakultetu u Beogradu, Konstantin (u monaštvu nazvan Đirilo) u saradnji sa Metodijem, pripremajući se za Moravsku misiju, učinio je dva ključna koraka: sastavio je prvu slovensku azbuku, prilagođenu glasovnom sistemu slovenskog jezika, i preveo je na slovenski jezik bogoslužbeno jevanđelje. Tako se staroslovenski jezik duboko ukorenio u južnoslovenskim zemljama i bio je to prvi književni jezik koji su i Srbi koristili.
"Srbi su u počecima svoje pismenosti uporedo pisali i glagoljicom i ćirilicom. Naporedna upotreba ova dva pisma nikako nije bila jezički ekonomično rešenje, te se u takvoj konkurenciji nužno moralo izdvojiti funkcionalnije pismo, koje će vremenom potisnuti manje praktično – sve do njegovog potpunog odbacivanja. Prednost ćirilice bila je veća sličnost sa grčkim pismom, a samim tim i jača veza sa grčkom i vizantijskom kulturom. Ćirilica je kao zvanično pismo kod Srba brzo odnela prevagu u upotrebi i tako postala srpsko nacionalno pismo. Na osnovu sačuvanih spomenika može se tvrditi da je ona u 12. veku imala apsolutni primat u Raškoj, te da je bila osnovno pismo u Dubrovniku, Humu i Bosni, sve do turskog osvajanja."
Meću spomenicima napisanim na staroslovenskom jeziku na srpskom tlu sačuvani su Marijino jevanđelje, glagoljski spomenik nastao početkom 11. veka, zatim ćirilski Temnićki natpis (10. ili početak 11. veka) i glagoljski spomenici Grškovićev odlomak i Mihanovićev odlomak (11. ili 12. vek).
Prema Aleksandru Milanoviću, istoriju zasebne ćirilice, među porodicom genetski povezanih pisama srpske ćirilice, možemo pratiti od uvođenja specifičnog slova koje se nazivalo "đerv" (i imalo glasovnu vrednost đ, ponekad i ć) što se dogodilo u 12. veku. Važno je napomenuti da je srpski duhovni prostor od 9. do 11. veka bio homogen, upotrebom staroslovenskog književnog jezika, preko kojeg su Srbi bili kulturno povezani i sa većim delom slovenstva. "Jezička povezanost uslovila je bliskost slovenskih kultura, naročito pravoslavnog vizantijsko-slovenskog kulturnog prostora."
Srpska redakcija staroslovenskog jezika, odnosno srpskoslovenski jezik, od sačuvanih tekstova iz 12. veka, pa do tridesetih godina 18. veka, kada se ugasio, malo je izmenio svoju gramatičku i leksičku strukturu.
"Sama ćirilica je modifikovana na različitim teritorijama do te mere da su pojedini tendenciozni tumači pokušali da lansiraju ideju o posebnom pismu 'bosančici ', mada je nesumnjivo da je reč samo o varijanti srpskog ćiriličnog pisma."
Najraniji sačuvani spomenici srpskoslovenskog jezika potiču sa kraja 12. veka. Najstariji datirani rukopisi su "Potpisi velikog župana Stefana Nemanje i kneza Miroslava" i "Potpis kneza Miroslava", dok su nedatirani Miroslavljevo jevanđelje (najstariji sačuvani srpskoslovenski ćirilični rukopis, jedna od najlepših rukopisnih knjiga sveta), "Hilandarska povelja Stefana Nemanje" i Vukanovo jevanđelje.
"Sem pomenutih jevanđelja i ostalih najstarijih rukopisa i natpisa iz 12. veka, srpskoslovenskim jezikom napisana je i čitava srpska srednjovekovna književnost, počev od Stefana Nemanje, Svetoga Save i Stefana Prvovenčanog, preko Teodosija, Domentijana, Konstantina Filozofa, sve do pisaca iz prvih decenija 18. veka, čuvenih Račana, Kiprijana, Jeroteja i Gavrila Stefanovića Venclovića."
Bečki književni dogovor
Srpskoslovenski jezik dugo je vršio funkciju književnog jezika kod Srba, a tridesetih godina 18. veka smenio ga je ruskoslovenski jezik, odnosno ruska redakcija staroslovenskog jezika. Posle Velike seobe, u novoj katoličkoj sredini Austrougarske imperije mitropolit beogradsko-karlovački Mojsej Petrović se za pomoć obraćao pravoslavnoj carevini Rusiji i caru Petru Velikom, tražeći ruske knjige i učitelje, koji bi širili pravoslavlje na "slovenskom jeziku".
"U oba naroda bile su u upotrebi lokalne redakcije staroslovenskog jezika i ćirilica, dok je resavska reforma približila srpskoslovenski pravopis ruskoslovenskom."
Ruskim književnim jezikom napisana su uglavnom sva srpska istoriografska dela u 18. veku, dok se posle pojave slavenosrpskog jezika zadržao samo u srpskoj pravoslavnoj crkvi. Slavenosrpski jezik nastao je kao posledica želje srpskih stvaralaca da pišu jezikom koji će biti razumljiv većem broju čitalaca. Smatra se da je prvo delo štampano slavenosrpskim jezikom "Slavenosrpski magazin" Zaharije Orfelina, objavljen u Veneciji 1768. godine.
Drugi slavenosrpski tekstovi štampani su ređe ruskoslovenskom crkvenom ćirilicom, dok se u njima češće sreće ruska građanska ćirilica. "Upotreba ćirilice predstavlja jedinu konstantu u slavenosrpskoj pismenosti. Mnogi autori menjali su inventar slova u svojim delima, prihvatajući uticaje drugih autora ili reformatora azbuke."
Više reda u grafijska i ortografska pitanja uneo je Sava Mrkalj, jedan od najobrazovanijih Srba s početka 19. veka. Mrkalj je zapravo bio prvi značajni reformator srpske ćirilice, koji je iz ovoga pisma isključio suvišna slova. Sve to vreme u srpskom društvu, sve do Vukove reforme sredinom 19. veka, postojala je diglosija, funkcionalni rascep u jeziku. Jedan jezički oblik korišćen je za književnost, pravo, obrazovanje, a drugi za svakodnevnu komunikaciju. "Revolucionarna Vukova reforma sredinom 19. veka potisnula je slavenosrpski jezik iz srpske kulture, što ne znači da su Vukovi neistomišljenici bili protivnici srpske kulture i pismenosti. U 'Srpskom rječniku' iz 1818. godine Vuk je prvi put na srpski pravopis primenio Adelungovo načelo 'Piši kao što govoriš', korišćenjem principa da jednom glasu u govoru odgovara jedno slovo u pisanju. Time je srpski pravopis postao gotovo u celini fonetski i to jedan od najboljih te vrste danas u svetu."
U Beču su se 1850. godine predstavnici srpske i hrvatske inteligencije susreli na neformalnom sastanku, kasnije nazvanom Bečki književni dogovor, i složili se oko izbora istočnohercegovačkog dijalekta, kao i jedinstva pravopisa.
[objavljeno: ]
