Izvor: Politika, 06.Okt.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Moskva Staljinovog doba
SATIRIČNI ROMAN
Zvuči paradoksalno, ali što smo bliži "evro-atlantskim integracijama" to smo manje zanimljivi svetu filmskih i drugih stvaralaca. I, taman smo pomislili da više ni Holivudu nije potrebna uloga Srbina-teroriste da u nekom političkom trileru sve digne u vazduh, kad ono... Vasilij Aksjonov u svom poslednjem romanu "Moskva kva-kva" (2005), koji je kod nas nedavno objavila izdavačka kuća "Geopoetika" u prevodu Natalije Nenezić, na svetsku pozornicu vraća Tita i vernu četu >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << saradnika.
Vasilij Aksjonov priča o Moskvi 50-ih godina prošlog veka postavljajući u središte radnje romana simbolične figure Staljinove društveno-istorijske epohe. Nije prvi put da Aksjonov piše o sovjetskim vremenima u knjigama koje su mu donosile status pisca "isuviše kontroverznog za objavljivanje". To je, ujedno, razlog što je poslednjih desetak godina komunizma proveo u egzilu, kao profesor ruskog jezika na univerzitetu Džordž Mejson u Virdžiniji i, penzionisan, u Francuskoj. No, Rusija je glavni lik njegovih dela nastalih i u emigraciji, a neuspeh promena koje su usledile padom komunizma povod su najnovijih filozofskih promišljanja Vasilija Aksjonova o prirodi čoveka i njegovih nadanja.
Intrigantnim i onomatopejičnim nazivom romana "Moskva kva-kva" Aksjonov uvodi čitaoca u satiričnu epopeju o komunizmu i ljudima, koji su ili iskreno verovali idejama Vođe-Boga ili nasumično izvršavali naređenja dok im je "hladan vetar sa Volge" terao jezu niz kičmu. Ne slučajno, knjiga počinje arhitektonskim oslikavanjem sedam monumentalnih višespratnica koje niču početkom 50-ih u Moskvi i u kojima žive pripadnici političke i kulturne vrhuške SSSR. Jer, to naselje kolosalne sovjetske gradnje utelovljuje metaforu u kojoj se stiču sve težnje i drske, nerazumne i nečovečne ambicije "bezmikrobnog" doba u kojem se zbog sviranja saksofona išlo u zatvor.
A kakvu ulogu imaju Tito, Đilas, Kardelj, Ranković i Moša Pijade u ovoj gorko-smešnoj satiri, pitate se? Nama dobro poznata svita prošetaće se kroz roman kao fiktivni organizatori trijumfalnog upada jugoslovenskog rukovodstva u Kremlj i atentata na Staljina. Deo radnje čiji su oni protagonisti zasnovan je na političkom sukobu SSSR-SFRJ iz 1948. godine. Istorijski predložak Aksjonovu je poslužio da hirurški precizno i duboko zaseče u poslednje godine vladavine Staljina. Pokretač celokupne radnje je Vođin paranoični strah neslućenih razmera da će "hajduci iz Titovog obezbeđenja poklati i podaviti čitavo rukovodstvo Sovjetskog saveza, (a) ujutro će svog zdepastog vođu proglasiti za generalnog sekretara"! Odbivši Titovu velikodušnu ponudu da se SFRJ i SSSR ujedine kao "primer sveslovenskog jedinstva" ruski Vođa postaje žrtva sopstvenog straha, a hajduci sa Balkana predmet njegovih noćnih mora.
Na koga se osloniti u trenucima strahovanja da slatka vlast izmiče pod nogama, ko su vazda bile perjanice političkih režima? Ništa čudno, Vođa (koga vređa da ga nazivaju diktatorom!) prosvetljenje doživljava kada se jedne preduge moskovske noći seti pesnika Kirila Smeljčakova.
I, igra mačke i miša može da počne! Ali, iako izgleda da kao matematički pouzdana verovatnoća postoji samo jedna mačka, a svi su ostali miševi, u ovoj priči se do samog kraja ne zna ko se bori za čiju stvar. Drugim rečima, toliko je špijuna i kontrašpijuna, agenata i obaveštajaca raznih ruskih i jugoslovenskih službi da će vas glava neizostavno zaboleti. Ipak, čitav zaplet sa Staljinovom idejom da Tita liše "biološkog života" a Slovene presele u bratske im ruske republike, dolazak Titove svite u Moskvu... samo je pozadina gusto bojene slike tadašnjeg SSSR.
U krupnom planu su, zapravo, ljudi – junaci tog i sličnih doba. Njihovi odnosi su deo druge priče koja se odvija paralelno sa političkim spletkama u romanu i grade se oko jedne primerne moskovske porodice. Svi članovi familije Novotkanih su nosioci istaknutih naučnih i javnih funkcija. Kćer-lepotica Glika Novotkana ima dva ženika, dva narodna heroja, dva ratna druga. Ipak, uzorna i vrlo nestašna komsolomka više od njih voli Staljina, utelovljenje božanskog bića koje nema fiziološke potrebe smrtnika...
Često su junaci romana Aksjonova mladi ljudi kritički nastrojeni prema komunističkoj stvarnosti i ushićeni zapadnom muzikom i književnošću. Oni se pojavljuju i u ovoj knjizi, kao "sumnjivi šminkeri" koji slušaju džez i zadaju muke agentima zaduženim za kažnjavanje svega što štrči iz jednoličnog i uniformisanog poretka. Postaje ozbiljno? Da, ali uz neprestano pažljivo doziranje humora.
Aksjonov je na raznim nivoima ovog dela znalački utkao puno smeha, i podsmeha, i naterao nas da postavimo jedne krajnje ozbiljno pitanje. Ima ga u stihovima jedne naše mlade pesnikinje: "Ko je mogao predvideti lični teror/sivilo birokratije vladavinu primitivizma/u svim tim humanim sistemima"?
[objavljeno: ]
