Izvor: Politika, 10.Nov.2007, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Mit u kabinetu
Pozorište je odavno raskrstilo sa dominacijom i prepričavanjem dramskog teksta pred pasivnom publikom. Danas je u postavkama sve dozvoljeno: glumci lete, valjaju se u pesku i prašini, puno viču ili samo ćute. Dramski tekst, roman ili neki drugi književni žanr postaje samo povod za igru i teatralizaciju emotivnih, psiholoških, političkih i brutalnih tema. Tako Edip, junak čuvenog mita – junak tragične krivice, koji pokušava da do kraja raspetlja zamku sudbine, u novom viđenju Vide Ognjenović >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << postaje politička "ličnost" u ikonografiji današnjih medija. Na geometrijski hladnoj sceni koja sija belinom prepoznajemo kancelarije i fotelje današnjih političara, atmosferu iz medija i "ispeglanu", uzdržanu novinarku koja traži senzacije i nikada nema dovoljno vremena pred emisiju. Mit o Edipu poprima dimenzije političkog trenutka koji živimo kroz govor likova (novi prevod Gage Rosić) koji je svedeniji, oslobođen antičke tromosti i heroike, i kroz novu ulogu antičkog hora koju sada preuzimaju ministri i savetnici Edipovi. Međutim, u ovoj adaptaciji Sofoklove tragedije nema opštih mesta za satiru o vlasti koja je nemilosrdna i zbog toga mora da plati cenu pred građanstvom, jer Edip nije osioni vladar – diktator, on je naprasit i prek, ali i iskreno biće koje želi da pomogne svom narodu. Vida Ognjenović objašnjava da je njena ideja bila da u predstavi pokaže kako je ovaj "čovek sa jedne strane žrtva sopstvene volje za održanjem na vlasti, a sa druge žrtva zavere koja se događa iza njegovih leđa".
Zavidljivci iz Edipovog okruženja kuju zaveru da ga smaknu ali to mogu postići samo ako ga ogade. Rediteljka ističe da je polazište novog Cara Edipa u vraćanju izvornom mitu, i istorijskim činjenicama, po kojim je Edip zaista smaknut zahvaljujući zaveri koja je nastala kao posledica njegovog zalaganja za patrijarha. A krajnji rezultat, iako se može dovesti u vezu sa našim prilikama, ne predstavlja kritiku našeg društva i konkretnih događaja, već kritiku trijumfa osrednjosti, zaključuje Vida Ognjenović.
Ova moderna, sažeta i upečatljiva predstava oslobađa naše pozorište naturalističkog balasta iako se bavi svevremenskom grčkom tragedijom. Nova tumačenja klasičnog teksta prepoznajemo i u Nušićevoj "Gospođi ministarki" (Jagoš Marković) južnjačkog mentaliteta i duha, koja u jednom trenutku "planinari" vazduhom, što svakako Nušić nigde u tekstu nije napisao.
Otklon od stereotipnog izvođenja dramskog komada izgrađen je još u Ateljeu 212 šezdesetih i sedamdesetih godina dvadesetog veka, kada ovo pozorište na Maloj sceni sa dvesta dvanaest rasklimatanih stolica "poziva" avangardu u Beograd. Tako je "Hamleta" u mrežama igrao Branislav Milićević (poznatiji kao Branko Kockica), "Medeja" je prikazivana kao monodrama, dok je "Okovani Prometej" bukvalno bio "zarobljen" u futurističko – metalni mehanizam iz kojeg se teško izlazi. Početkom devedesetih u Beogradskom dramskom pozorištu odigrana je kontroverzna postavka Eshilovog komada "Sedmorica protiv Tebe", u režiji Nikite Milivojevića koji je tražio ideje od samih glumaca, predskazujući ratom u Tebi građanske ratove na ovim prostorima, zbog čega je predstava veoma brzo i skinuta sa repertoara. Scena je bila potpuno prazna, narod je bio u savremenoj odeći, a ulazak u Polis predstavljen je samo jednom kapijom. "Ovo je skroman citat Reitvaldovog dela na pozornici BDP-a, proistekao iz očajničke nade da je stvaranje mogućno suprotstaviti rušenju, zapisao je na programu tada Milivojević.
Adaptacije klasičnih dramskih dela ne moraju da podrazumevaju samo intervencije na tekstu i scenskom izrazu. Reditelji često jedan žanr pretvaraju u drugi, od monumentalne drame prave mjuzikl. Tako je Bob Vilson (Bitef) od Bihnerovog glomaznog i poetskog "Vojceka" o manipulaciji intelektom napravio operu obojivši scenu u holivudsku melodramu sa uticajima pop-arta i prefinjene estetike i slikovitosti.
Tako i Dušan Jovanović u "Hamletu" (JDP) stilizuje scenografsku sliku u kojoj se odvija drama danskog kraljevića koji je sada više sportista, samokritik i guru postmoderne. To nije "Hamlet" (igra ga Dragan Mićanović) kako ga opisuje Jan Kot, jer Dušan Jovanović društvo prikazuje kao porodicu, Gertrudu oblači u providnu haljinu i Hamleta naziva "glavo luda" prema Čolinoj pesmi.
Još radikalniju, grublju i slobodniju verziju Šekspira dosegla je postavka Nikolasa Stemana (Hanover) koja je prikazana na Bitefu provocirajući publiku "istorijskim" tabuom – nagim telom. Glumci su "skidanjem" jednostavno preispitali i doveli u sumnju svoje uloge (pozorište) čega se svaki gledalac u publici panično plaši. Stemanovo viđenje "Hamleta" je izgrađeno na principu igre uz brojna metaforička rešenja i misaone naboje. To jeste adaptacija, jer su u Šekspirov tekst ugrađeni Sartrovi citati, dok se u liku Horacija "nalazi" i Hamlet i Rozenkranc i Gildestern. "Tokom proba smo dosta improvizovali, neka rešenja smo dodavali tokom izvođenja predstave. Pitanje koje smo stalno sebi postavljali je šta se dešava u slučaju da je ubistvo opravdano", objasnio je na okruglom stolu festivala Steman.
Adaptacije dramskih dela omogućavaju pozorištu da odgovori u estetskom smislu na savremene događaje. Ono verovatno ne može da ih popravi, ali svakako može da ih analizira. Publika traži buntovništvo. "Romea i Juliju" (Narodno pozorište, režija Ivana Vujić), u miljeu cinizma niko ne želi da gleda zbog romantičnog upoznavanja nesrećnog para na balkonu, već "uživa" da "uzdiše" nad istinitom pričom o nemogućoj ljubavi Julije iz Hrvatske i Romea iz Srbije. Ratne okolnosti, mržnja ove dve porodice, pojednostavljen tekst i duh našeg vremena, muzika iz istoimenog baleta Prokofijeva još više pojačavaju Šekspirovu ideju ljubavi i patnje.
I posle svih ovih uzbudljivih i angažovanih igara, ostaje nejasno, ko sme da kaže – pozorište je "mrtvo".
[objavljeno: ]
