Izvor: Politika, 12.Apr.2008, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
„Lepenko“, prvi evropski graditelj
U Đerdapskoj klisuri kod Lepenskog vira podignuto je prvo urbano naselje u Evropi, oko 6500. godine pre naše ere. Tadašnji ljudi su zapanjujuće vešto obrađivali kamen i pravili skulpture koje i danas deluju moderno
Arheološko nalazište Lepenski vir otkriveno je u vreme izgradnje hidroelektrane Đerdap, šezdesetih godina prošlog veka. Bilo je to otkriće koje je u naučnim krugovima prihvaćeno kao prvorazredna senzacija. Da ne bi bio potopljen, lokalitet je preseljen >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << trideset metara dalje i pokriven.
Ovaj, u svetskim razmerama atraktivan muzej, udaljen je od Donjeg Milanovca 15 kilometara. Od etnoparka, pešačkom stazom dugom 400 metara dolazi se do zgrade muzeja sa galerijom u kojoj je izložen deo pokretnih nalaza i fotografija iz vremena arheoloških istraživanja. Pored zgrade nalazi se arheološki lokalitet, proglašen za spomenik kulture od izuzetnog značaja.
Zašto je otkriće Lepenskog vira izazvalo senzaciju kod naučnika iz Evrope i sveta, objašnjava Vasoje – Boban Vasić, kustos Narodnog muzeja u Beogradu.
Planska gradnja
Prva ljudska naselja na otvorenom prostoru, kaže naš sagovornik, pojavljaju se u Evropi između osmog i sedmog milenijuma pre naše ere. Bila su privremena, jer se čovek tada isključivo bavio lovom, sakupljačkom privredom i često se selio. Za razliku od takvih naselja, u Đerdapskoj klisuri je podignuto trajno naselje, negde oko 6500. godine pre naše ere, najstarije u Evropi.
Prirodna bogatstva uslovila su nastajanje takve naseobine. Dunav je u tom delu veoma bogat ribom, a u zaleđu je šuma puna divljači. I dok je u Evropi većina plemena živela nomadskim načinom života, ovde je razvijan urbanizam i arhitektura. Zbog toga je Lepenski vir svetski značajno arheološko nalazište.
Kustos Vasić navodi da je otkriveno sedam građevinskih slojeva, odnosno, sedam naselja jedno ispod drugog. Svako od njih imalo je centralnu građevinu ispred koje se, do Dunava, pružao prazan prostor. To je bila neka vrsta trga koji je verovatno služio za kolektivne svetkovine. Svi ostali objekti su potkovičasto okruživali centralnu građevinu, pravilno raspoređeni, tako da se „naslućuju” ulice široke od metra do metar i po. Vodile su ili na trg ili prema Dunavu ispred naselja. Ono što je fasciniralo pronalazače jeste položaj kuća, koje su postavljene tako da odolevaju udaru vetrova, oblika dotada nepoznatog u graditeljstvu – sa trapezoidnom osnovom.
Pored alatki i oružja pronađene su sad već čuvene skulpture koje predstavljaju najstarija vajarska dela u kamenu za koja se u svetu zna. Izrađene su između 6500. i 5500. godine pre naše ere. Rubovi kamenih oblutaka su ukrašeni šarama u vidu arabeski, ili su u kamenu predstavljena ribolika bića, pa se pretpostavlja da su i njihova božanstva bila u vezi sa podvodnim svetom.
Velike skulpture od kamena i planski izgrađeno naselje s kućama, svojim skladnim oblicima i funkcionalnošću pokazuju razvijen smisao za arhitekturu u pravom smislu te reči. Upravo ove skulpture, koje dostižu visinu i 60 centimetara (dakle, nisu male kao one iz istog perioda nađene u Anadoliji ili Palestini), kao i originalna arhitektonska rešenja, izdvajaju kulturu Lepenskog vira u jednu posebnu i veoma ranu fazu preistorijske kulture Evrope.
Neophodno pristanište
Pokojni Dragoslav Srejović, čuveni arheolog koji je rukovodio iskopavanjima, rekao je da su tadašnji ljudi posedovali zapanjujuću veštinu obrade kamena jer skulpture i danas deluju veoma moderno.
Skulptura praroditeljke bila je, pod nazivom „Lepenko", maskota srpske „Godine kulture” 1995. „Lepenko" nam je sa mnogobrojnih plakata poručivao da je „lepše sa kulturom”, ali se ni do danas nije ništa učinilo na trajnoj zaštiti lokaliteta sa kojeg je on potekao.
Uprkos tome što su iskopine u Lepenskom viru i dalje senzacija svetske arheologije, na potkovičastoj dunavskoj uvali kod Donjeg Milanovca sve je onako kako je bilo pre trideset godina i više. Građevina na 2.500 metara kvadratnih, privremeno podignuta 1972. da zaštiti lokalitet, postavljena je na drvene, hrastove stubove i pokrivena salonitskim krovom. Hiljade turista koji plove Dunavom ne mogu da vide ovu atrakciju, jer na Lepenskom viru nema pristaništa. Zato je turistička poseta mnogo manja. Računa se da ima svega oko dve i po hiljade posetilaca godišnje.
Za utehu je to što je Nacionalnim investicionim planom predviđena izgradnja novog objekta, površine 4.000 metara kvadratnih, s krovom od leksana. Pod njim bi se, osim arheološkog lokaliteta, našli i amfiteatar, sala za stalnu postavku skulptura i prostor na kojem bi bila izvedena idealna rekonstrukcija trapezoidne kuće nekadašnjeg stanovnika takozvane starčevačke kulture. Tako bi Lepenski vir postao stecište turista ne samo iz zemlje, nego i Evrope i sveta.
D. Stevanović
[objavljeno: 13/04/2008]
