Izvor: Politika, 11.Apr.2008, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Krofna bez rupe: moderni urbani pejzaž
Novi Beograd je zahtevao invenciju logike kretanja i snalaženja, baš kao što i svaki pejzaž zahteva posebnu logiku kretanja i snalaženja. Kako je, onda, moguće da je, i dalje se u Novom Beogradu ne snalazeći, u periodu od mesec dana, novembra 2007, novi grad u delu koji se zove „siti”, posetilo oko 1,2 miliona građana?
Kada je 1948. godine počela izgradnja Novog Beograda, pred očima Beograđana prirodni pejzaž Bežanijskog polja naglo se pretvarao u kulturni pejzaž >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << modernog vremena. Novi Beograd i jeste inicijalno bio zamišljen kao gradski pejzaž, koji se, kako je pisao Nikola Dobrović, „odvija pred očima promatrača kao filmska traka” sa dinamičnošću koja „odgovara živčanom sistemu savremenog čoveka”.
I danas, posle šezdeset godina, Novi Beograd se sa mesta istorijskog grada percepira ne kao grad, već kao moderni urbani pejzaž. Da li, stoga, o Novom Beogradu može da se govori kao o pejzažu, i da li njegova specifičnost i jeste upravo u tome što priroda njegove urbanizacije reflektuje ideje o urbanom pejzažu? U dokumentu Evropska konvencija o pejzažu, pojam „pejzaž” označava prostor, zonu ili teritoriju, čiji karakter je rezultat akcije i interakcije prirodnih i ljudskih faktora, naime prostor čije vizuelne crte i karakter ljudi vide kao rezultat prirodnih i/ili kulturnih sila i procesa.
Pejzaž podrazumeva celinu koja se menja kroz vreme i u kojoj su prirodne i kulturne komponente nerazdvojive. Nauka o prostoru, kako je postavlja Anri Lefevr, takođe, pejzaž ne vidi kao homogeni apstraktni prostor, već kao deo „društvene proizvodnje prostora”, koja se odvija kroz procese „kompletne urbanizacije” i stvaranja „urbanog društva”.
Lefevrova teza je danas naročito relevantna za razumevanje globalnog urbanog prostora i globalnog urbanog društva, a u kontekstu Evropske konvencije o pejzažu, globalni urbani prostor bi se mogao razumeti i kao globalni pejzaž. U tom smislu, tekuća promena urbanog karaktera ili, bolje rečeno, savremena reurbanizacija Novog Beograda u uslovima postsocijalističke tranzicije može se videti kao deo proizvodnje pejzaža globalnog urbanog društva.
Pejzaž Novog Beograda je i onaj urbani prostor koji čine mesta koja nikako nisu u centru već u orbiti, ali koja jesu upravo u središtu stvari – onaj jedan neočekivani grad, koji Edvard Sodža naziva – „exopolis " grad-bez-gradskosti”. U egzopolisu se, kroz kompleksne efekte procesa centralizacije i periferijalizacije, centralnost metropole rekonfiguriše upravo na urbanoj periferiji. Centar su, drugim rečima, i sva ona mesta koja se teško pišu ćirilicom, kao što su super/hiper/megamarket, sine(ma)/multipleks, bouling, ekspo-centar, siti, šoping mo(a)l i keš-end-keri. A, sam centar često je ispražnjen, kako kaže Sodža, prazan je kao rupa u sredini krofne.
Upravo je Novi Beograd, sa svojim planiranim i nikada izgrađenim centrom, decenijama bio percipiran kao praznina, naime gradski prostor prazan kao rupa u krofni. Činilo se da je u njemu duvala stalna promaja, da je njegova praznina otuđujuća i da se izgradnjom desetina hiljada stanova nije izgradio grad već velika spavaonica. Uprkos tome što je Novi Beograd uveliko postajao, da ponovo upotrebim Sodžinu postavku, življeni prostor – locus individualnog i kolektivnog iskustva i delovanja – ekstremne kritike modernog socijalističkog grada, počev od sredine osamdesetih godina prošlog veka, nezavršeni moderni grad vide kao društvenu i fizičku prazninu ili kao prazno polje disjunkcije. Gledan kao praznina, novobeogradski urbani prostor postao je nevidljiv.
Prvi simptom ovog ne-viđenja, u realnom životu se pokazao kao nedostatak veštine kretanja i snalaženja u novom gradu. U dugom periodu, novobeogradski profili i dužine ulica koji su pogodovali više vožnji nego hodu, veličina stambenih zgrada i otvorenost blokova prostora i sunca koji su čekali da poraste zelenilo, Beograđanima su zadavali teške muke u snalaženju, pamćenju imena ulica i nalaženju brojeva zgrada ili ulaza.
Logika kretanja koja je važila u istorijskom centru bila je potpuno drugačija u novom gradu. Novi Beograd je zahtevao invenciju logike kretanja i snalaženja, baš kao što i svaki pejzaž zahteva posebnu logiku kretanja i snalaženja.
Kako je, onda, moguće da je, i dalje se u Novom Beogradu ne snalazeći, u periodu od mesec dana, novembra 2007, novi grad u delu koji se zove „siti”, posetilo oko 1,2 miliona građana? Šta je to što je odjednom postalo vidljivo?
Izgleda da je umesto promene logike kretanja, promenjen sam pejzaž. Nimalo neočekivano, centralnost Novog Beograda rekonfigurisana je na njegovoj periferiji, u slobodnom pejzažu tržišta, ili tačnije, u pejzažu slobodnog tržišta. I dalje bez snalaženja prema tačnoj adresi, imenu ulice, ili broju zgrade, u nalaženju keš-end-keri nema nesnalaženja.
Moglo bi se učiniti da je objašnjenje jednostavno i u skladu sa dominantnim neoliberalnim stavom, naime, s obzirom na to da je tržište u ljudskoj prirodi, snalaženje u pejzažu slobodnog tržišta je prirodno, nisu potrebne adrese, ulice i brojevi.
Ali, pejzaž slobodnog tržišta i nije tako slobodan, u njemu ima vrlo malo izbora i slobode kretanja i svaka putanja je unapred određena. Pejzaž slobodnog tržišta, zapravo, neće da bude grad, već zamena za njega, supstitucija.
Istovremeno, novobeogradski pejzaž i dalje zahteva izum logike kretanja i snalaženja kroz složene odnose tržišta i urbanog. Nema supstitucije grada, Novi Beograd je tu, moderni urbani pejzaž koji se odvija pred našim očima, ovde i sad.
Ljiljana Blagojević
[objavljeno: 12/04/2008]
