Izvor: Politika, 08.Okt.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Koreni desničarskog ekstremizma
O ideologiji Dimitrija Ljotića i njegovoj organizaciji ZBOR
Zavisno od stajne tačke, neko će reći da desničarski ekstremizam, koji se preliva u fašizam ili nacizam, u Srbiji nema bogatu istoriju, mada ima i autora koji takvu tvrdnju poriču. U socijalnim naukama i u istoriografiji decenijama je dominiralo stanovište da takvo određenje pripada Jugoslovenskom narodnom pokretu ZBOR, koji je Dimitrije Ljotić (1891-1945) osnovao početkom 1935. godine u Ljubljani, ali se unazad >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << petnaestak godina ovakvo stanovište sve više relativizuje.
Iza akronima ZBOR skriva se puni naziv Ljotićeve organizacije Združena Borbena Organizacija Rada, koja je od osnivanja do početka okupacije Jugoslavije u aprilu 1941. godine imala izrazito marginalnu ulogu na političkoj sceni.
Na izborima 1935. godine, ZBOR je osvojio samo 0,84 odsto glasova, a i potonji rezultat pokazao je da ova organizacija nema dublje socijalne, političke i ideološke korene u izbornom telu.
Ideološka i politička pozicija Dimitrija Ljotića bila je neodvojiva od njegovog dubokog, može se čak reći fanatičnog religioznog osećanja i ukorenjenosti u patrijarhalnu tradiciju. Ljotićevo političko sazrevanje oblikovano je kroz približavanje različitim koncepcijama i kroz udaljavanje od njih, od tolstojevskog anarhizma do radikalnog protivljenja državi, od pacifizma do vegetarijanstva, od ideje da se zamonaši, do bavljenja advokaturom i organizovanja zadružnog života.
Protivnik načela demokratije i njenih ustanova, partijsko delovanje nije smatrao za značajno, ali je ipak postao član Narodne radikalne stranke 1920. godine i predsednik njene omladine, potom je postao disident, napustio je stranku 1926, a u vreme kraljevske diktature bio je ministar pravde u vladi generala Petra Živkovića.
Jugoslovenskog opredeljenja, Ljotić je ZBOR postavio kao jugoslovensku organizaciju, a izostanak uspeha na parlamentarnim izborima, njeni članovi su u raznim prilikama, naročito na Beogradskom univerzitetu, nadomeštali nasilnim akcijama protiv levičarskih studentskih grupa, pogotovo onih koje su bile pod direktnim uticajem ilegalne Komunističke partije.
Do pred Drugi svetski rat, u organizaciji ZBOR je sve snažnije ispoljavan antisemitizam, svakako i zato što je sam Ljotić bio uveren u postojanje navodnog jevrejskog plana za vladanje svetom. Generalni sekretar ZBOR-a Milorad Mojić preveo je i zloglasni falsifikat, „Protokole sionskih mudraca”, uz zalaganje da se ,,jevrejstvo mora brzo i energično likvidirati”.
Posle okupacije, Ljotić je prihvatio saradnju sa nacističkim okupacionim vlastima i formirao Srpski dobrovoljački korpus, paravojne formacije ZBOR-a, namenjene borbi protiv partizana i komunista. Ovim korpusom komandovalo je zapovedništvo 113. nemačke divizije.
Osim u borbama protiv partizana, pripadnici Srpskog dobrovoljačkog korpusa, sarađivali su sa nacističkim okupatorom u akcijama okupatorske odmazde nad nevinim civilnim stanovništvom (Kragujevac).
Ostaci ovih formacija i sam Ljotić povukli su se krajem rata u Sloveniju, gde je krajem aprila 1945. godine ideolog i vođa ZBOR-a poginuo u saobraćajnoj nesreći. Nad njegovim odrom posmrtnu besedu je održao vladika Nikolaj Velimirović.
U potonjem stradanju na Kočevskom rogu, kada su partizani streljali pripadnike odbeglih i kolaboracionističkih formacija, likvidirano je i oko dve i po hiljade ljotićevaca.
U godinama pre Drugog svetskog rata, Dimitrije Ljotić je s raznih strana političkog i partijskog spektra označavan kao fašista a njegova organizacija ZBOR kao fašistička.
Svojevremeno je Desimir Tošić ukazivao da je Ljotićeva ideologija oslonjena na francuskog desničara Šarla Morasa, a da su trajna obeležja Ljotićeve ideologije zalaganje za državu staleža, antikomunizam, borba protiv plutokratije s akcentom na antijevrejsku retoriku i antimasonstvo, kao i borba protiv demokratije.
Tošić je smatrao da je Ljotićev pokret imao uzor mnogo više u italijanskom fašizmu nego u nemačkom nacizmu, a „velika razlika između ljotićevaca i hitlerovaca je što su ljotićevci bili religiozni i bogomoljci, a Hitlerovi nacisti su u osnovi bili ateisti”.
Sl. Kljakić
[objavljeno: 09/10/2008]
