Izvor: Politika, 09.Nov.2014, 23:02 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Kompjuter je dobar sluga, a loš gospodar
Vuk je pisao: „Svi Srbi, kao štokavci, govore jednim jezikom, ali se po zakonu (religiji) dele na troje: Srbe zakona grčkoga, Srbe zakona rimskoga i Srbe zakona turskoga”, čulo se na okruglom stolu o srpskom jeziku danas
U Filološkoj gimnaziji u Beogradu, organizovan je okrugli sto povodom dva veka od objavljivanja „Pismenice” Vuka St. Karadžića, s temom: „Srpski jezik danas i vukovska jezička paradigma”. U radu okruglog stola učestvovalo je petnaestak istaknutih >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << lingvista i književnika, vrsnih poznavalaca Vukovog dela i prilika u današnjem srpskom jeziku.
Miloš Kovačević je govorio o obimu i sadržaju srpskog jezika u Vukovo vreme i danas. Dositej i Vuk gotovo da su bili saglasni oko pitanja ko su to Srbi, odnosno ko su sve Srbi kao govornici srpskog jezika. Ni Dositej, ni Vuk, nisu želeli da nesrbima nameću srpski jezik. Srpski jezik je samo za Srbe, i to sve Srbe. Srblji, po Dositeju, različito se nazivaju: u Srbiji – Srbijanci, u Bosni – Bošnjaci, u Dalmaciji – Dalmatinci, u Hercegovini – Hercegovci, u Crnoj Gori – Crnogorci. „Svuda jednako govore, sovršeno se i lasno razumevaju”, govorio je Dositej. A Vuk Karadžić je pisao: „Svi Srbi, kao štokavci, govore jednim jezikom, ali se po zakonu (religiji) dele na troje: Srbe zakona grčkoga, Srbe zakona rimskoga i Srbe zakona turskoga.”
Imenom, dodaje Kovačević, srpski jezik danas – podudara se sa srpskim Vukovim jezikom, odnosno – srpskom jeziku je vraćeno srpsko ime, posle njegovog gotovo poluvekovnog boravka u srpskohrvatskom jeziku. Danas, više je nego jasno, da ni po kakvim naučnim kriterijumima – ni lingvističkim, ni pravnim – ne mogu kao posebni standardni jezici, različiti od srpskog, postojati, niti postoje tzv. hrvatski, bosanski/bošnjački ili pak crnogorski književni jezik. U pitanju su isključivo varijante Vukovog srpskog književnog jezika.
Naslov izlaganja Mihajla Šćepanovića glasi: „Crn srpski, bos hrvatski – jezik u Crnoj Gori”. On je podsetio na sudbinu 16 bjelopavlićkih učitelja koji su robijali zbog toga što su odbili da odbace ćirilicu i srpski jezik za vreme austrougarske okupacije, kao i na sudbinu 30 profesora iz Nikšića i Herceg Novog, koji su, braneći ime svog predmeta, izgubili parče hleba. Status srpskog jezika i srpske književnosti, u današnjoj Crnoj Gori, nezavidniji je od bilo kog statusa u balkanskim zemljama. Jedan od otpuštenih profesora u Nikšiću, gde nije mogao da predaje srpski, taj predmet predaje u albanskom Skadru. Ovome treba dodati da su pogašeni svi časopisi za književnost i jezik u Crnoj Gori („Spone”, „Stvaranje”, „Ovdje”), da je i „Pobjeda”, dnevni list, polatiničena, kao i stručni časopis „Riječ”, u kojem su svoje radove objavljivali najugledniji srpski lingvisti.
Danas u srpskom „javnom jeziku” (što je određenje Dubravka Škiljana), primećuje Aleksandar Milanović, dominira latinica, što je pitanje koje zaslužuje mnogo veći prostor i daleko više pažnje. Nametanje jugoslovenske kulturne matrice, koja je od strane zapadne Evrope uvek podrazumevala hrvatsku kulturu kao dominantnu i srpsku kao potčinjenu u okviru zadatog modela, sprovodi se i danas ne samo uočljivim forsiranjem latinice, već sve češće i tipom pravopisa koji se sprovodi u okviru dela štampanih „srpskom latinicom”. Tako na mala vrata u srpski pravopis ulazi pisanje stranih vlastitih imena u originalnom grafijsko-ortografskom ruhu, što je već duže vreme odomaćeno kod Hrvata. Taj komplikovani, nepotrebni, malograđanski ortografski princip, naročito je čest u savremenim prevodima. Milanović je na kraju poručio: „Ostanimo na Vukovom i vukovskom putu, preispitajmo kriterijume koji kreiraju savremeni srpski javni jezik, ali i principe njegovog normiranja.”
Na kompjuter, ističe Duško Babić, može se primeniti ona narodna poslovica koja kaže da je vatra/voda „dobar sluga, a loš gospodar”. Dok nam služi, dok štedi naše vreme i trud, dok nam omogućava da tačno i brzo obavimo neke poslove na koje smo pre njega trošili mnogo vremena i napora, dok sledi našu volju i naše stvarnepotrebe, kompjuter je dobra, čoveku naklonjena sprava. Ali, problem je u tome što je ta granica služenje-gospodarenje nevidljiva, i što ne znamo kada smo sa dobre prešli na lošu stranu. Ušavši u sve pore stvarnosti, kompjuter i digitalna tehnologija uopšte, stavili su se iznad nas, zavladali našim navikama, mogućnostima i potrebama – našom voljom.
U nizu negativnih učinaka „kompjuterizacije stvarnosti”, dodaje Babić, nalazimo i kvarenje jezika. Pritom, možemo govoriti o dva nivoa ovog problema: o kvarenju jezika uopšte, i o kvarenju vukovske koncepcije jezika. Kad zavlada našim vremenom i navikama, internet pasivizira i umrtvljuje naše moći, ukida radost saznavanja i učenja kroz napor i traženje, jer se sve servira gotovo i spakovano.
Dragan Lakićević je o Vukovom jeziku govorio kroz primere iz poezije Novice Tadića. Narodna srpska poezija bila je rana lektira i duhovna hrana Novice Tadića. Pesnik urbanog sveta i urbanog bića, hroničar beogradskih toponima i njihovih tajnovitih zakutaka – haustora, mračnih stepeništa, pijaca i trgova, svoje „mleko iskoni” našao je u Vukovim zbirkama. Iz epskog okrilja, svojim psiho-emotivnim sklonostima i poetičkim opredeljenjima, Novica Tadić se usmerio u lirsko biće jezika. Arhaične predstave đavola, tamnih sila, utvarnih ili nevidljivih bića pojavile su se u ranim pesmama i knjigama ovog pesnika. Vukova jezička paradigma, zaključuje Lakićević, ispunjava poeziju najvećih srpskih pesnika. Tadić je jedan od njih.
Vukovi protivnici
Vuk je u sprovođenju svoje jezičke reforme, podseća Branko Zlatković, imao mnogo protivnika. Joakim Vujić, primera radi, više puta ga je oštro ismejavao i klevetao. On navodi da „g. Vuk jeste svinje, prasce i malace po Šumadiji čuvao dokle nije svinjsku batinu bacio, pak lakog perca prihvatio”. Dalje navodi da je Vukov „Rječnik” – „sasvim gadan, ružan, smrdljiv, bestidan, beščastan, sramotan, neslan, soblaznitelan, budalkast, lud i bezobrazan kako god i njegov slavni spisatelj”.
Zoran Radisavljević
objavljeno: 10.11.2014.
