Izvor: Politika, 11.Nov.2006, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Kameno oruđe sa Lepenskog vira
Dragana Antonović: "Stone tools from Lepenski Vir", Arheološki institut, Đerdapske sveske, Monografije 5, Beograd 2006.
Krajem proleća u stručnoj arheološkoj literaturi pojavila se knjiga o kamenom oruđu sa Lepenskog vira gde se posle više od dve decenije ime ove velike kulture nalazi na koricama monografije. Prethodna publikacija je daleke 1983. godine zaokružila neka važna pitanja umetničkih dostignuća stanovnika mezolitskog naselja zahvaljujući autorima Dragoslavu >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Srejoviću i Ljubinki Babović. U međuvremenu, enigma Vira bila je predmet specijalizovanih naučnih simpozijuma i disertacija koje su posmatrale pojave mezolita u široj regiji Đerdapa.
Bez pretenzija da odredi sve stratigrafske nedoumice ovog lokaliteta, Dragana Antonović, viši naučni saradnik Arheološkog instituta, iz pozicije tek odškrinutih vrata saopštava veliki broj novih informacija i pojedinosti vezanih za život naselja. Dugo godina zanemarivana vrsta materijala, oruđa od kamena na čijim površinama nisu očuvani ornamentalni motivi već tragovi upotrebe, unosi ovom knjigom novu dimenziju u arheološku literaturu. U poslednje vreme oseća se svežiji pristup temama, sofisticirani i dozirani dizajn u funkciji naučne vrednosti publikacije, kao i dovoljno atraktivan sadržaj za širi krug čitalaca.
Preciznije, mislimo na knjige dr Marka Popovića o srednjovekovnim kompleksima koje je istraživao proteklih decenija ( izdanja Arheološkog instituta) i na najnoviju monografiju-katalog izložbe "Magija ćilibara" dr Aleksandra Palavestre i Vere Krstić (Narodni muzej u Beogradu, 2006), gde se nalazi sve što niste znali o ćilibaru a želite da imate na jednom mestu.
Knjiga "Kameno oruđe sa Lepenskog vira" štampana je na engleskom jeziku, sa proširenim rezimeom na srpskom i sa dodatkom o petrografskim analizama uzoraka. Pored standardnog metodološkog principa, detaljnog uvoda o karakteru iskopavanja, nedoumica vezanih za atribuciju materijala, sistem istraživanja i vezivanja za postojeću i pristupačnu tehničku dokumentaciju, vrednost koju posebno ističem je poglavlje o sirovinama, katalog materijala i njegova analiza sa interpretacijom. Jedan od važnijih rezultata ove studije je i podatak da materijal za oruđa sa sečicom potiče iz predela udaljenih od staništa.
Oruđa od masivnog kamena koja pripadaju starijoj mezolitskoj tradiciji potiču od minimalno deformisanih prirodnih oblutaka iz najbliže okoline naselja. Katalog čine 202 predmeta koji do sada nisu bili integralno zastupljeni u brojnim studijama o Lepenskom viru. Izdvojeni, iscrtani sa sistematično sprovedenim obrascem podataka i opisom predstavljaju automatski visoko korelativni materijal sa naseljima iz regiona. Nemoguće je nakon ove publikacije pomešati maljeve i skiptre ili recipijentima sa tragovima rada dodeljivati kultno-magijske funkcije.
Uz analizu tegova autor uvodi savremene etnološke paralele ribolova na morunu, nekadašnji cilj dunavskih alasa. Uz crtež našeg poznatog matematičara i strasnog ribolovca, Mike Petrovića Alasa iz 1941. D. Antonović "oživljava" kameni alat sa Lepenskog vira dodeljujući mu aktuelnu ulogu. U tom trenutku svaki čitalac ima privilegiju da je delom arheolog koji je sklopio kockicu nepoznatog mozaika.
Ono što najviše interesuje arheologe koji se bave ovom vrstom proučavanja jesu zapažanja koja se odnose na organizovani sistem nabavke sirovina i distribuciju alatki u prostoru. Da pojednostavimo: da li su stanovnici Vira odlazili na unapred poznata mesta eksploatišući namenski određene vrste stena i minerala? Da li su "uvezli" nove tehnološke impulse u izradi alatki sa sečicom koje nedvosmisleno služe za obradu drveta? U kakvoj vezi se nalaze sa okolnim naseljima, da li se može govoriti o kontinuiranom boravku, ili je odsustvo alatki sa sečicom sa naselja Vlasac pitanje manje hronološkog koliko funkcionalnog karaktera? Na sva ova pitanja autor ne odgovara do kraja s obzirom da je reč o izdvojenoj vrsti materijala, ali se upušta u novi rukavac posmatranja naselja Lepenski vir.
U vreme publikovanja dvotomne monografije o obližnjem naselju Vlasac (D. Srejović, Z. Letica 1978) analize materijala ukazivale su na sezonski karakter, tako da studija Dragane Antonović, sa jasno razdvojenim alatkama lokalne mezolitske tradicije i novih ranoneolitskih oblika, čini priču o naselju slojevitijom. Konkretna tumačenja oko načina podizanja kuća ili duhovnog nasleđa stare kulture koja sa poštovanjem "prihvata" novo dajući mu ulogu grobnog priloga jeste veoma bliska asocijacija čoveku današnje ere. Koliko pre nekoliko godina sredstva digitalne tehnologije bila su privilegija stručnjaka ili bogatih pojedinaca. Danas su deo mobilijara prosečne porodice.
Knjiga koja je pred nama namenjena je naučnicima koji se bave problemom mezolita i transformacije u neolit centralne i jugoistočne Evrope, arheolozima, studentima i postdiplomcima, ali i pojedincima željnim da na tren pogledaju deo svakodnevnog života na Lepenskom viru. Njeno korišćenje zahtevaće ponovno iščitavanje starije literture kao što je studija o Vlascu, nepravedno zaboravljena od trenutka kada je i publikovana.
Vera BOGOSAVLJEVIĆ PETROVIĆ
[objavljeno: 11.11.2006.]
