Izvor: Blic, 01.Mar.2010, 01:10 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Jermeni su gradili srpske manastire
Pevala je, izvijajući glasom i rukama, melodija je bila setna, a iz reči, iako nerazumljivih, mogla se naslutiti čežnja za dalekom domovinom. Prevod, bezličan na papiru - “domu mome lete sni, tamo gde mi majka bdi...” - blago je hladio emociju, a onda bi glas ponovo uzdrhtao uz pisak zurle i sve je bilo po starom.
Gohar Harutjunjan-Sekulić pevala je jermensku narodnu pesmu na večeri posvećenoj Jermenima i njihovim srpskim prijateljima. Usred Beograda, gde retki od nas >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << nešto znaju o ovom narodu i čudesnim vezama sa Srbijom, o spomenicima pored kojih prolazimo, a i ne slutimo da svedoče o jednom prijateljstvu i isprepletanim sudbinama dva, svakog na svoj način, tragična naroda.
Ljudi zaboravljaju, spomenici pamte. Jedan od najranijih tragova jermenskog prisustva u Srbiji je dvojezični (na staroslovenskom i jermenskom jeziku) ktitorski natpis na mermernom kamenu u manastiru Vitovnica kod Petrovca na Mlavi koji datira još sa početka 13. veka. Miloš Crnjanski beleži da je Sveti Sava na putu kroz Jermeniju bio ushićen majstorstvom tamošnjih neimara, te ih je pozvao u Srbiju da učestvuju u gradnji crkava. Natpis u Vitovnici i stil gradnje manastira potvrđuje da su ga gradili jermenski zidari. Još jedna svetinja svedoči o vezama Jermena i Srba, a to je manastir u narodu poznat kao Jermenčić kod Sokobanje, koji je osnovan posle Kosovske bitke. Po predanju izgradili su ga jermenski vojnici koji su kao vazali bili angažovani u sastavu turske vojske. Saznavši protiv koga treba da se bore i videvši barjake sa krstovima, oni su prešli na stranu Srba, a posle poraza srpske vojske povukli se u planine kod Sokobanje gde su i sagradili ovaj manastir koji će posle toga Turci nekoliko puta rušiti.
O tome koliko su Jermeni bili dobro prihvaćeni u Srbiji i koliko su je smatrali prijateljskom, govori i podatak da svoje umrle nisu sahranjivali na posebnim grobljima, već na srpskim.
Jermenska kolonija u Beogradu se oformila početkom 17. veka, a o tome svedoče nadgrobni spomenici sa jermenskim natpisima koji se i danas mogu videti na Kalemegdanu. Nova kolonija obrazovala se početkom 20. veka posle pogroma koji su nad ovim narodom počinili Turci i kada je, osim masovnih ubistava i spaljivanja sela, pohapšena i pobijena jermenska inteligencija u Carigradu i drugim većim turskim gradovima.
Bežeći, mnogi od njih su se doselili u Beograd, Vrnjačku banju, Kruševac, Mladenovac, Zaječar, Negotin, Knjaževac, Aleksinac... Teško je utvrditi koliko ih je tada došlo u Srbiju, ali prema istraživanjima Babkona Simonjana, jermenskog publiciste i srbiste, trenutno ih u celoj Srbiji ima oko 200, a od toga tri četvrtine živi u Beogradu. Sredinom 30-ih godina prošlog veka beogradski Jermeni su osnovali Savez Jermena Jugoslavije, kupljeno je zdanje u Dalmatinskoj ulici koje je nazvano Jermenski dom, ali je zgrada srušena krajem prošlog stoleća. Početkom 90-ih godina u Srbiju stižu novi Jermeni, tačnije bile su to mahom žene udate za Srbe koji su tada radili na obnovi Jermenije porušene u zemljotresu 1988. godine. Tako je u našu zemlju stigla i Gohar Harutjunjan-Sekulić, ostala je da živi u Beogradu, ali ne zaboravlja svoju prvu domovinu.
- Bez obzira na to gde se nalazi, svaki Jermenin teži da se vrati u svoj zavičaj!
U to vreme osnovano je i Društvo srpsko-jermenskog prijateljstva, koje, nažalost, više ne postoji, a jedan od članova gospođa Spomenka Deretić seća se svojih boravaka u toj zemlji:
- Ostalo mi je u pamćenju putovanje vozom i kad se na vidiku pomolio Ararat, svi Jermeni su ustali, gledali prema toj čudesnoj planini i plakali. Oni su slični Srbima i Grcima, imaju gorštački mentalitet, ali na njima se vidi i uticaj Mediterana. Vrlo su gostoljubiv, temperamentan i slobodoljubiv narod koji traži svoje mesto između islama koji ih ne voli i zapadne civilizacije koja ih ne shvata. A Jermenija je prva hrišćanska zemlja na svetu!
Spomenik zahvalnosti srpskim pilotima
U Zemunskom parku ispred manastira Svetog arhanđela Gavrila 1990. godine postavljen je jermenski hačkar (krst u kamenu) u znak zahvalnosti i sećanja na poginule srpske pilote koji su decembra 1988. godine nastradali u udesu vojnotransportnog aviona u kom je bila pomoć za postradale od razornog zemljotresa koji je pogodio Jermeniju te godine. Na tom mestu Jermeni odaju počast pilotima.
Štampali dela Karadžića i Njegoša
Potvrda bliskosti srpskog i jermenskog naroda vidi se i u činjenici da je Vuk Karadžić svoje prve knjige štampao u jermenskoj štampariji kod Mitarista u Beču. Tačnije, od 37 knjiga i brošura koje je Vuk objavio za života, 24 su štampane u ovoj štampariji, gde je svetlost dana ugledao i Njegošev "Gorski vijenac”.
Burna istorija
Jermeni su prema pisanim podacima jedan od najstarijih naroda na svetu i Jermenija se prvi put pominje u drugom milenijumu pre naše ere. Godine 301. naše ere Jermenija je primila hrišćanstvo, osamdeset godina kasnije bila je podeljena između Persijanaca i Vizantinaca, potom je dospela pod vlast Arabljana, oslobodila se, ali je posle 200 godina nezavisnosti pala pod Turke. Harale su je mongolske horde, bila je u sastavu Ruskog carstva, kasnije i jedna od država Sovjetskog Saveza posle čijeg raspada je ponovo stekla samostalnost. Krajem četvrtog veka razrađen je jermenski analfabet koji je ostao nepromenjen i danas. Zahvaljujući njemu, na ovaj jezik je prevedena Biblija i značajna dela antičkih autora koja nisu sačuvana u originalu, već su ostali samo u jermenskim prevodima, pa su samim tim izuzetno značajni za svetsku nauku i kulturu.
