Izvor: NoviMagazin.rs, 17.Jul.2015, 18:14 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Ikona danas i iskustva slikarstva moderne umetnosti
Piše: Goran Jović
Savremena vizuelna kultura, kao estetski ambijent današnjice, ne predstavlja jedinstvenu stilsku ili kontekstualnu celinu, već je skup tekovina čiju građu čine iskustva umetnosti koja su obeležila njenu istoriju poslednjih skoro vek i po.
Korene njenog razvoja mogli bismo da pratimo počev od sedamdesetih godina XIX veka i pojave impresionizma. Ovaj izraz vizuelnog promišljanja pravi korenitu razliku sa do tada prihvaćenom i utvrđenom vizuelnom >> Pročitaj celu vest na sajtu NoviMagazin.rs << perspektivom u zapadnoj civilizaciji, i predstavlja prvi korak u odustajanju od renesansnog prostora slike. Pošavši iz istog impresionističkog povoja postimpresionisti Sezan, Gogen i Van Gog, svojim delom i mišljenjem o slici još su jače odredili njenu raznorodnost i autonomiju. Naslanjajući se na njihove ideje slikarstvo moderne razvilo se u najrazličitijim pravcima. Van Gogova stvaralačka ličnost snažno je uticala na ekspresionizam, a bez Gogena ne bi bilo fovizma. Sezanovo svođenje formi na osnovne oblike, loptu, kupu i valjak, i težnja konstruktivnosti i čvrstini predmeta na slici, postavili su temelje na kojima se mogao razviti kubizam, ali i Maljevičev supermatizam. Potpuna autonomnost slike bila je potvrđena “prvom apstraktnom slikom” Vasilija Kandinskog. Mogli bismo reći da sve što se nakon toga desilo u slikarstvu moderne umetnosti predstavlja osnove za mnogostrukost vizuelnih izraza u eri savremenog postmodernog artificijelnog diskursa.
SV MAKSIM ISPOVEDNIK / Jajčana tempera na dasci 2012.
Paralelno sa razvojem slikarskih pravaca s kraja XIX i početka XX veka, u vreme kada pojedini od novozačetih likovnih pristupa bivaju podstaknuti umetnostima Dalekog istoka i afričkog kontinenta, dolazi do ponovnog upoznavanja Zapadne Evrope, ali i tradicionalno pravoslavnih sredina sa srednjovekovnom, ruskom i vizantijskom pravoslavnom ikonom. Ponovno interesovanje i otkrivanje pravoslavne vizantijske ikone odigrava se tada u epohi globalnog trenda koji je imao nameru da otvori nove perspektive viđenja sveta, različite od one koju je nudila iluzija trodimenzionalne euklidovske šupljine “klasične” slike. Moderna umetnost kao temelj i konstituent savremene vizuelne kulture, ukupno posmatrano, izražavala je volju da razori klasično utvrđenu sliku i do kraja poruši i razbije iluziju i svet predmeta u njoj. Otvorila je dimenzije preispitivačkog odnosa prema strukturi i sadržaju slike i njenim unutrašnjim zakonitostima. U svojoj osnovi, avangarda je težila cilju koji je imao nameru da prevaziđe fikciju i umetnost prevede u život. Uticaj filozofije i naučnih dostignuća na slikarstvo, pomerio je granice rasuđivanja o boji, formi, simbolu, unutrašnjem biću stvaraoca, kontekstu umetnosti, i zauvek promenio percepciju konzumenta, ali i manje zainteresovanog posmatrača umetnosti. Tretman bojenih slojeva i taktilnost kojim se gradi tkivo slike postaju otvoreni i shodno težnjama i senzibilitetu autora njihova tekstura se može oblikovati počevši od transparentnih slojeva do gustih i snažnih nanosa četkom.
Prostor ikone i njena specifična likovna struktura, i slikarstvo moderne umetnosti, iako po namerama i semiotici različiti, ipak prema unutrašnjim opredeljenjima koja određuju karakter stvaralaštva imaju mnogo više zajedničkog nego što bilo koji od ova dva korpusa umetničkog delovanja ima sa umetnošću koja neguje trodimenzionalni prostor. Kada Lazar Trifunović u Slikarskim pravcima XX veka govori o ritmovima i smenama civilizacijskih ciklusa u umetnosti, iznosi zanimljivo zapažanje o sličnostima između egipatske freske, vizantijske ikone i moderne slike. On ovde nalazi da su navedene estetske tvorevine međusobno više slične nego različite, pre svega po percepciji u kojoj se znak konstruiše na srodan način, a slikar sa spoljašnje statične pozicije prelazi u unutrašnji prostor slike u kojem i on sam postaje prostor. Potreba za isticanjem ove paralele, razmatrajući temu o ikoni i savremenoj vizuelnoj kulturi, sledi iz težnje da se ukaže na aktuelnost i savremenost likovnog jezika koji postoji u okvirima tradicionalne sakralne ikonografije. Višedimenzionalnost prostora i vremena u okviru jedne kompozicije, svedenost i stilizacija oblika i razvijena simbolika boja, ukazuju na to da vizuelni jezik koji je razvila bogoslovska misao ima veoma složen likovni i kontekstualni sistem. Propovedni karakter – kontekst kojim se obraća subjektu i njegovoj zajednici, u cilju razvoja svesti prema sopstvenoj odgovornosti, a zatim i drugom i drugačijem, ikonu definiše kao društveno aktivno umetničko delo koje izlazi iz sfere pasivne i isključivo estetske ravni slike.
NOJEVA BARKA / Jajčana tempera na platnu 32x70 cm 2014.
Međutim, iako je, poput moderne umetnosti, jasno određena u odnosu na elemente i likovnu egzistenciju klasične slike, ikonografija danas – ili bar njen najveći deo – ipak ostavlja utisak arhaične umetnosti izdvojene iz savremenog životnog i estetskog prisustva. Razlozi za ovakvo učešće likovne umetnosti Crkve možda se nalaze u nekoherentnom odnosu njenog trenutnog stvaralaštva sa vizuelnim iskustvom savremenog čoveka u eri posle pojave moderne umetnosti.
Naime, proces obnove crkvene umetnosti započet je najčešće ponavljanjem nekadašnjih ikonografskih obrazaca kako u vidu kopistike, tako i u formi reminiscencije pojedinih dela iz, najčešće, srednjovekovne prošlosti. Opšti utisak koji se stiče sagledavanjem ovakvog “kreativnog” opredeljenja, pa čak i njegovih najreprezentativnijih primera nastalih u duhu neovizantije, jeste simulacija nekadašnjih estetsko-religioznih vrednosti, što predstavlja posledicu nedostatka istinskog dijaloga između tekovina umetnosti nastale u prošlosti i vizuelne kulture današnjice.
Kopistički pristup ima značajnu ulogu u muzeologiji i kao metod u izučavanju tradicionalnih stilova i tehnologije slikarstva. Međutim, kod pseudokopija ili radova izvedenih po uzoru na originale, slikar – imitator pokušava da improvizuje kako bi na prvi pogled stvorio asocijaciju izvedenog rada sa originalom. Takav pristup ostavlja utisak obmane jer stvaralaštvu oduzima istinu i snagu. Ovde postoji želja za estetskim profitiranjem u odnosu na uzor, ali i afirmisanjem nedostatka kreativnosti.
SV JOVAN BOGOSLOV / Jajčana tempera na dasci 2014.
Sa druge strane, deo savremenog crkvenog stvaralaštva kojem bi se mogao dodati epitet “neovizantije”, pravi izvesnu sintezu sadržajnih ikonografskih obrazaca i tradicionalnog slikarstva, najčešće XIV veka, od kojeg pozajmljuje stilske karakteristike. Ovim namera uspostavljanja veze sa najvišim dometima vizantijske vizuelne kulture postaje jasno uočljiva. Međutim, kod najvećeg broja primera slikarstva ovog trenda dâ se zapaziti da su zanemarene izvorne kvalitativne likovne vrednosti i da njihovo mesto zauzimaju surogati. Približavanje utisku koji ostavlja predložak ili umetničko delo iz prošlosti za mnoge ikonografe predstavlja merilo “uspešnosti”. Ovakav vid estetskog delovanja predstavlja oblik umetnosti koji Crkva trenutno razume, prihvata, i koji odgovara njenom ukusu.
Pored ova dva najčešća i najuočljivija tipa ikonopisa, primetan je i razvoj jednog drugačijeg pristupa likovnog izraza u ikonografiji danas. Ovakav senzibilitet jednim delom ide u smeru preispitivačkog u odnosu na prethodne epohe sa namerom da se u bogatom iskustvu sakralnog slikarstva od ranohrišćanske umetnosti do danas prepozna bitno, lepo, i da se ono iskoristi kao inspiracija u sopstvenom stvaralaštvu. Ovde slikar prepoznaje citate iz prošlosti i inspirisan njima, sintetiše provokaciju i modernom umetnošću oslobođen likovni izraz. Ovim se želi, u cilju traganja za autentičnim, ostvariti komunikacija na relaciji tradicionalno–moderno–savremeno. Primeri ovakvog stvaralaštva usmereni su na analizu mogućnosti izražavanja kroz lični kreativni čin i subjektivni likovni rukopis u okviru ukupnog kolektiviteta sakralne umetnosti i njene ikonografije. Sintezom koja nastaje, ova pojava predstavlja istinski dijalog između nasleđa i aktivnog stvaralaštva. Međutim, veoma se retko ovakva umetnost pojavljuje na ikonostasima i zidovima nekog hrama i uzima učešća u javnim bogoslužbenim prostorima.
TAJNA VEČERA / Jajčana tempera na dasci 32x70cm 2015.
Na kraju, mogli bismo reći da postmoderni tok u umetnosti sa pluralizmom kao svojom verovatno najvažnijom karakteristikom pogoduje ikoni u vreme njenog novog – ponovnog šireg društvenog prisustva. Pravoslavna ikonografija, poput Crkve čiji je integralni deo, teži da se živo obraća savremenom čoveku, sa kojim pokušava da ostvari komunikaciju. U kontekstu te namere njen stvaralački proces, pored tradicije na koju je svakako upućen, možda ne bi trebalo da zanemari vizuelno i estetsko iskustvo savremenog čoveka. Ovim bi na relaciji između ličnog i kolektivnog, a zatim i tradicionalnog i savremenog, možda mogao biti osvežen put ka istinskoj obnovi savremene crkvene umetnosti.
SV GRIGORIJE PALAMA / Jajčana tempera na dasci 2014.
