Izvor: Politika, 18.Avg.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Ideologija "krvi i tla" nije čuvar identiteta
Tokom poslednjih decenija 20. veka u svetu se intenzivno promišlja mesto i uloga muzeja u društvu. Nova muzeološka paradigma – nova muzeologija – pokušava da raskine sa dva veka tradicije ekskluzivnosti i elitizma muzeološkog rada i da se obrati svim segmentima društva uključujući socijalno/kulturno isključene grupe. Muzeji se počinju smatrati ne samo mestom sakupljanja i čuvanja (predmeta, veština, ideja), nego i stvaranja znanja i kreiranja identiteta >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << (regionalnog, lokalnog, grupnog, individualnog), a muzeološki rad integralnim delom, čak zamajcem društvene promene.
Srbija je tokom tog perioda ostala potpuno van svetskih zbivanja, što se jasno vidi iz aktuelnog stanja. I pored velikog broja aktivnih muzeja, koji se svakim danom povećava, muzeologija kao disciplina u Srbiji danas zapravo ne postoji. Ona se ne može studirati, niti se iz te oblasti može steći bilo koje od naučnih zvanja (osim u oblasti muzejskog menadžmenta i marketinga, ali to samo čini vidljivijim nedostatak obrazovanja u osnovnoj delatnosti). Nema permanentnog obrazovanja. Nema strategije razvoja. Nema stručnih časopisa. Nema literature. Nema projekata. Nema zakona. Nema kritike. Nema... Spisak nedostajućih elemenata gotovo je beskonačan. Postoji samo praksa, za koju je – uprkos novoj retorici – teško reći da prati svetske tokove.
Prvi muzeji kod nas nastajali su tokom romantičarskog perioda, kada je ispitivanja porekla naroda, etničkih i kulturnih grupa bilo jedna od okosnica definisanja veze između prostora koji "pripada" narodu/grupi i vice versa, što je u 19. i na početku 20. veka bio jedan od osnova uspostavljanja realnih političkih granica između novostvaranih nacionalnih država. U tom smislu se i za delatnost muzeja, naročito etnografskih i zavičajnih (Heimat muzeji, specifični za Nemačku i zonu njenog kulturnog uticaja u srednjoj i južnoj Evropi), u periodu formiranja i definisanja granica nacionalnih država, može reći da je bila integralni deo političkih projekata. Imati muzej značilo je imati identitet, kako u Evropi, tako i kod nas, pa su tada i etnografski, i drugi malobrojni naši muzeji, bili potpuno u skladu sa evropskom/svetskom muzeološkom praksom.
Čitav vek kasnije – tokom poslednje dve decenije 20. veka – rekonstrukcija lokalnog/nacionalnog identiteta na Balkanu proizvela je niz "istraživanja" i reprezentacija prošlosti (uključujući muzejske izložbe), sa ciljem da se dokaže ko je (narod, nacija, etnička grupa) bio "pre" na kom prostoru, kao i ko je od koga "stariji". Suština tog dokazivanja bilo je utvrđivanje "prava" na teritoriju –ponovo u kontekstu političkih projekata (formiranja novih država ili zadržavanja postojećeg stanja).
Deceniju kasnije, retorika ideologije "krvi i tla", u kojoj su mitologija i geografija povezane u konstrukt etnički/nacionalno adresiranog prostora i koja je predtekst za agresivni nacionalizam, manje-više je u javnom govoru napuštena. Ona ipak opstaje u definisanju "čuvanja identiteta" kao osnovnog cilja muzejske delatnosti – kao da je identitet nešto zauvek dato, nepromenljivo i u čvrstoj vezi sa teritorijom.
Nedostatak savremenih muzeoloških teorijskih okvira i zadržavanje davno prevaziđenih paradigmi u etnologiji kao primarnoj disciplini omogućili su da se realna i shvatljiva potreba za očuvanjem kulturnog nasleđa u funkciji rekonstrukcije identiteta pretvori u svojevrsnu folkloroidizaciju – stvaranje slike o sebi dostojne romantičarskog, a ne postmodernog društva. To se odnosi na niz novoformiranih zbirki i "muzeja", ali, nažalost, i na Etnografski muzej koji se i danas dosledno drži ideja iz 19. veka, o čemu jasno govori aktuelna stalna postavka. Uostalom, o tome je u stručnoj literaturi pisano, nažalost – bez efekta.
Čvrsto držanje naučenog ponašanja/delovanja ni najmanje nije pitanje novca za nova tehničko-tehnološka pomagala kojima bi se pričala ista priča, niti je (samo) pitanje tranzicije kao promene ekonomsko-političkog okvira funkcionisanja – to je akutan nedostatak svesti da se svet promenio. Ako je za utehu: otpor prema promenama nije karakteristika samo Etnografskog i drugih naših muzeja. Njega ima i u evropskim i svetskim muzejima – to je deo profesionalnog pristupa stvarnosti.
Ipak, upravo "22.000 posetilaca u toku jednog dana" koji su rezultat učešća Etnografskog muzeja u akciji "Noć muzeja", te se ne mogu – kao uspeh – pripisati Muzeju, pokazuje da publika, koja inače ne prepoznaje svoj "sačuvani identitet" u saborima, nošnjama, opancima i preslicama sa "svoje" teritorije, ipak postoji. Ostaje nam samo da se nadamo da će joj muzeji izaći u susret, menjajući se u skladu sa njenim potrebama.
Za to je potrebna pre svega dobra volja muzejskih radnika, ali i aktivno učešće čitavog društva – države, medija i same publike, jer samo uz pomoć i podršku svih njih muzeji mogu da izađu iz začaranog kruga samozadovoljnog ponavljanja sopstvene mitologizovane prošlosti.
Ljiljana Gavrilović
(Autorka je muzejski savetnik,
sada zaposlena u Etnografskom institutu SANU)
[objavljeno: ]
