Izvor: Politika, 27.Jul.2006, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Duh vremena
Svetsko prvenstvo u fudbalu završeno je pre skoro tri nedelje, ali ovo jednomesečno takmičenje, makar i smanjenim intenzitetom, zaokuplja pažnju ljubitelja "najvažnije sporedne stvari na svetu". Neki u tome vide još jednu potvrdu da je fudbal najveći opijum za mase, dok drugi, poput islamista, u njemu vide sredstvo da se odvuče pažnja vernika od Boga i legitimiše jedan nepravedan poredak sveta (Gadafi je fudbal nazvao "savremenim ropstvom").
O upotrebi fudbala u druge svrhe imali >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << smo prilike da se uverimo i prilikom prepucavanja evropskih i naših zvaničnika oko toga "ko je kriv za poraz od Argentine", a "ko se nije ni plasirao" u završnicu Svetskog prvenstva. Videli smo kako su mlade afričke nacije kroz navijanje za Ganu težile afirmaciji sopstvenog identiteta, evropski "stari narodi" našli su prostor za kanalisanje patriotskih strasti, a Iran da potvrdi ispravnost puta islamske revolucije.
Bez obzira na preterivanja i politička poentiranja, fudbal je uvek bio (i ostao) mnogo više od igre. Svetska prvenstva u fudbalu uvek su u velikoj meri odslikavala trenutno stanje u svetskim odnosima, tj. ono što filozofi nazivaju "duhom vremena". Pred Drugi svetski rat fudbal je odslikavao sukobe totalitarnih i demokratskih režima; u hladnoratovskoj epohi, pored sučeljavanja blokova, iskazivana je želja za reafirmacijom evropskih i latinoameričkih nacionalnih država... Šta nam o stanju sveta govori ovogodišnji mundijal?
Kao prvo, srušena je lažna predstava o "fudbalskoj svetskoj hijerarhiji" koja se razlikuje od poretka globalnog sveta, prema kojoj je Brazil "usamljena supersila" sa evropskim silama u opadanju (Francuska, Nemačka i Italija) jedinim potencijalnim takmacima, dok su zemlje trećeg sveta, kao rezervoari "igračkih sirovina", potencijalne sile u usponu. Naprotiv, u svetu fudbala je kao i u svetskoj politici – fudbalska svetska lopta vrti se oko evroatlantskih superstruktura (u politici između SAD i EU, a u fudbalu unutar EU). Svi ostali predstavljaju u manjoj ili većoj meri sirovinsku bazu fudbalskih talenata.
Dok je svetski klupski fudbal odavno pretvoren u takmičenje sportskih nadnacionalnih korporacija (Liga šampiona), Svetsko prvenstvo se pretvara u simulaciju starog, nacionalnog fudbala iz prošlih vremena. Sa njim se identifikuju patriotske strasti, kroz njega se kanališe u javnoj sferi ozloglašeni nacionalizam – on se kroz fudbal, na kraju, banalizuje i pacifikuje. Ovo svetsko prvenstvo bilo je pravi vatromet "strogo kontrolisanog" i usmeravanog nacionalizma, naročito unutar evropskih naroda.
Međutim, jačina fudbalskih reprezentacija nije uzrokovana jačinom nacionalnog sentimenta koji prati reprezentacije već snagom države i organizacije koja stoji iza fudbala. Krah istočnoevropskog fudbala u Nemačkoj (uključujući i ukrajinski koji se provukao do četvrtfinala) pokazuje odsustvo države, a ne nacionalizma, koga ovde, kao i uvek, ima na pretek.
Svetsko prvenstvo u Nemačkoj predstavlja trijumf konzervativnog pristupa i kolektivizma superstruktura u koje su ugrađeni brendovi pojedinih "fudbalskih starova", tj. nadmoć organizacije nad pojedincem, i smrt individualnosti. Jer, ovo SP nije porodilo nijednu pravu novu zvezdu. Južnoamerički fudbal, koji se već dugo trudi da uspostavi balans između evropskog timskog kolektivizma ("mašinerija") i individualističke lepršavosti, ovog puta je doživeo krah. Brazil se, paradigmatično, potpuno "izgubio" protiv "francuske multikulturne mašine", dok se tehnički sjajna Argentina na trenersko-taktičkom nivou pokazala nedorasla mehanicističkoj taktici "pancera".
Činjenica da Zidanov crveni karton zarađen reakcijom na rasističku provokaciju Italijana Materacija privlači više pažnje od same finalne utakmice govori više o kvalitetu fudbala nego što nam pruža nadu da u "dehumanizovanom" sportu, makar i kroz incidente, još progovara emotivno i iracionalno. Naprotiv, Zidanov oproštajni gest odbrane porodične časti, razumljiv u trećesvetskim getima iz kojih je ponikao, samo pokazuje kako funkcioniše savremeni korporativni fudbal koji se hrani "mladim mesom" iz svetskih predgrađa, uzgred podižući neke od njenih pojedinaca na tron slave. To nije herojski čin, jer u svetu profita, osim ovakve retke odbrane časti, herojstva više nema.
Rušenje Ronaldinjovog spomenika u Brazilu pokazuje da su to shvatili i brazilski navijači. Inspirisani pojedinci koji u trenutku nadahnuća mogu da preokrenu meč i postanu "veći od života", kakvi su bili Pele ili Platini, u globalizovanom fudbalu, ma koliko željeni, više ne postoje.
Magistar političkih nauka
Saša Gajić
[objavljeno: 27.07.2006.]
