Izvor: Politika, 26.Avg.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Državni "Skadar na Bojani"
Četrnaest godina pošto je na Berlinskom kongresu Kraljevina Srbija dobila nezavisnost, ukazom kraljevih namesnika od 14. marta 1892. godine, doneta je odluka o izgradnji Narodne skupštine, izazvši brojne rasprave i otpor javnosti. U tome je prednjačio užički poslanik M. Atanacković, osnivač akcionarskog društva koje je 1901. godine podiglo jednu od prvih hidrocentrala. Iako se zbog nedostatka novca odustalo od prvog projekta koji je osmislio arhitekta Konstantin Jovanović, Skupština je >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << sa 81 glasom za i osam glasova protiv odlučila da se pripreme za gradnju nastave.
Stari planovi više nisu bili podesni, jer se u međuvremenu promenilo ustrojstvo narodnog predstavništva, pa je raspisan novi konkurs na kojem su imali pravo učešća samo srpski državljani i Srbi izvan Kraljevine. Trebalo je da buduće zdanje objedini Narodnu skupštinu sa salom za poslanike od 200 mesta, Senat za 80 senatora i Državni savet. Od sedam pristiglih radova, žiri je prvu nagradu dodelio arhitekti Jovanu Ilkiću za projekat pod šifrom "Tempus et meum ius".
Rešenje je bilo po spoljašnjem izgledu vrlo nalik ranijem Jovanovićevom, pa su kritičari Ilkiću čak osporavali autorstvo. Nisu to bile jedine zamerke na račun novog projekta. Arhitekte su smatrale da mesto gradnje nije primereno nameni budućeg zdanja, a protivili su se i upotrebi armiranog betona, dotad ne mnogo poznatog u Srbiji. Ondašnji arhitekta Dimitrije Leko bio je veoma oštar u kritikama na rad žirija i samo prvonagrađeno rešenje. Javnosti je smetalo i to što je projekat sličan monumentalnim zdanjima Beča i Berlina i, uopšte, evropskoj arhitekturi. Konzervativizam se ispoljavao i u zahtevima da Skupština bude građena u nacionalnom stilu zbog čega bi trebalo raspisati novi konkurs.
Vreme je prolazilo, a radovi nisu otpočinjali. Posle svrgavanja dinastije Obrenović 1903. godine, uporedo sa jačanjem parlamentarizma, pripreme su postale ozbiljnije. Konačno je kralj Petar Prvi, 27. avgusta 1907. godine, 15 godina po donošenju odluke o izgradnji, postavio kamen temeljac Narodne skupštine. Na povelji ugrađenoj u temelje zapisana su imena kralja, pripadnika kraljevske kuće i mitropolita Dimitrija. Malo potpisnika te povelje je doživelo osvećenje zdanja, 29 godina kasnije.
"Zgrada je zamišljena velika, a Srbija mala i siromašna, zauzeta velikosrpskim, pa i jugoslovenskim idejama i praktičnim naoružanjem, morala je građenje izvoditi delimično", zapisano je na stranicama "Politike" tokom gradnje ovog zdanja.
Prvi svetski rat zgrada je sačekala bez podignute kupole i krova, pa je u toku sledećih godina bila izložena propadanju. Niz nevolja nastavljen je smrću arhitekte Jovana Ilkića i uništavanjem najvećeg dela projektne dokumentacije.
Stari problem zdanja narodnog predstavništva dočekao je i novu državu – Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, za čije je potrebe nedovršena građevina bila mala. Ministarski savet je, uprkos teškoćama, bio odlučan da nastavi radove i poverio Pavlu Ilkiću, sinu arhitekte Jovana Ilkića, da napravi nove građevinske planove.
Smatra se da su politički događaji koji su doveli do uvođenja diktature 1929. godine, uzrokovali i zaustavljanje radova tri godine ranije. Osim toga, građeni su ministarstava i druge zgrade državne administracije i te kako prazneći budžet. Čaršijske glasine kao pratilac podizanja zdanja nisu se završavale na poređenju sa Skadrom na Bojani. Bile su još maštovitije. Pominjano je proročanstvo prema kome će završetak posla dovesti do tragične smrti kralja.
Sve velike promene u državi, poput okončanja ratova, proglašenja novih ustava, smena na vladarskom prestolu, iznova su postavljale u prvi plan pitanje zgrade u kojoj bi zasedala Skupština. Poslanici su se, u međuvremenu, okupljali na različitim mestima, od kasarne kneza Miloša, do pozorišta "Manjež".
Ruski arhitekta Nikolaj Krasnov bio je, kao glavni projektant, poslednji u nizu skupštinskih graditelja. Osvećenje zgrade Narodne skupštine na današnjem Trgu Nikole Pašića obavljeno je uz veliku narodnu svetkovinu, 18. oktobra 1936. godine, dok je prva sednica održana dva dana kasnije u prisustvu svih članova Vlade.
Usledilo je uređenje enterijera. Najveća pažnja posvećena je dvoranama za sednice i kabinetima zvaničnika. Velika sala je najpre projektovana za 200 poslanika, dok je posle izmena imala 382 sedišta, od kojih je 20 bilo namenjeno članovima Vlade. Sto za predsedništvo Skupštine bio je izdignut u odnosu na ostatak prostorije, a ispred njega su se nalazila dva reda sedišta za predsednika i članove Ministarskog saveta. Ta su mesta bila okrenuta prema sedištima za poslanike, tako da su se članovi Vlade i predstavnici naroda gledali "oči u oči". Masivna govornica je bila smeštena u središtu amfiteatra, a sami poslanici su je preneli iz pozorišta "Manjež" čime su ozvaničili preseljenje u novu zgradu.
Po završetku Drugog svetskog rata i proglašenja republike, unutrašnjost zdanja pretrpela je brojne izmene. Najpre je počelo uklanjanje simbola prethodne države. Biste vladara prenete su u Narodni muzej, dok su portreti ostali u velikoj i maloj sali, ali prekriveni zastavama. Pripreme za Prvu konferenciju pokreta nesvrstanih zemalja 1961. godine donele su nove, ali privremene promene enterijera koji je potom vraćen u prethodno stanje. U odnosu na raniji izgled, najveća promena bilo je uklanjanje povišenog podijuma namenjenog predsedništvu, sedišta za predstavnike vlade i govornice.
[objavljeno: ]
