Izvor: Politika, 09.Jun.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Druga mađarska jesen
Ivan Ivanji: "Mađarska revolucija 1956", "Samizdat B 92", Beograd, 2007.
PISAC I REVOLUCIJA
Taj period ušao je u istoriju kao Mađarska revolucija. Moskva je smatrala da se radi o kontrarevoluciji. U tadašnjoj Jugoslaviji oprezno smo govorili o "mađarskim događajima", koristili su se i termini "ustanak" ili "kriza" – glasi delić još jednog odlomka iz istorije koja je među svoje pasuse opet uvukla Ivana Ivanjija.
Književnik i novinar impresivne biografije, rođen >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << 1929. godine u Zrenjaninu, preživeo je strahote Aušvica i Buhenvalda. Kao novinar "Mladosti" lutao je po užarenoj Mađarskoj u društvu legendarnog novinara "Politike" Đuke Juliusa i još nekih kolega. Prihvatao je novu igru sudbine kao da mu već nije bilo dosta opasnosti. I ne samo to.
Čini se da je Ivan Ivanji u svim tim opasnim životnim trenucima sprovodio u samom sebi jednu umetničku i do kraja ličnu kontrarevoluciju. Iz svih vratolomnih situacija, Ivan Ivanji je izašao sa zanimljivom knjigom. Ili dve. Zbog toga se njegova biografija preslikala na ogromnu bibliografiju sa desetinama objavljenih naslova, što na srpskom, što na nemačkom jeziku, uz obavezne prevode koje ne treba zaboraviti.
Običan julski dan
Svakako treba spomenuti da je i o Mađarskoj revoluciji Ivan Ivanji pisao više puta. Pre dvadesetak godina objavio je roman "Jedna mađarska jesen", sada smo dobili knjigu koja će nas upoznati sa onim što se događalo u komšiluku, te burne jeseni 1956. godine i to iz najmanje dve perspektive. Prva perspektiva, napisana duhovito i iskreno, gleda na čitavu stvar nekako hemingvejevski, uzbudljivo, lično, pomalo i švejkovski, uz anegdote. Druga perspektiva prilazi istorijskom problemu sasvim istoriografski, ali pritom ne urušava čitalačku prohodnost koja je jedna od vrlina ove knjige. Ivan Ivanji nam otkriva da je pročitao gotovo svu literaturu o ovoj revoluciji koja je prethodnih pedeset godina pisana.
On je ličan kada govori o svojim doživljajima i tada je najuzbudljiviji, ali kada pređe na istorijske činjenice, ne umara čitaoca: iznosi niz najneverovatnijih "verovali ili ne" podataka o događajima u Mađarskoj što dve pomenute perspektive čini celinom. Navodeći trasnkript poslednjeg govora Janoša Kadara pred Centralnim komitetom – u kome Ivanji pronalazi svu dramatičnost razlaza budućeg dugogodišnjeg predsednika Mađarske Kadara i Imrea Nađa koga će pojesti revolucija – pisac će ostaviti mesta i za jednu upravo takvu verovali ili ne igru sudbine, vezanu za jedan naizgled sasvim obični 6. jul. "Mislim da može da se kaže da je Kadar na kraju poludeo pod teretom svega što je učinio, pored ostalog, i zbog toga što će dva dana pošto je s nama razgovarao naglo napustiti Imrea Nađa", piše Ivanji na 23. stranici. "Uskoro zatim verolomno narediti da ga uhapse, pa da ga ubiju ili, u najmanju ruku, pristati da to učine u njegovo ime. Kadar je umro 6. jula 1989. godine, kada je Vrhovni sud Mađarske zvanično rehabilitovao Nađa".
Tajni susret na Brionima
Naslovi jedanaest poglavlja koja upotpunjuju fotografije bečkog profesora Eriha Lesinga ukratko prepričavaju sadržaj knjige: Veče kod Janoša Kadara, Noć na Brionima, Mađarski junaci drame, Vozom kroz Mađarsku, Ko je pucao prvi, Vreme bezvlašća, Linč, Amerika prepušta Mađarsku Rusima, Poraz, Imre Nađ u jugoslovenskoj ambasadi i Dalji razvoj Mađarske. Ivan Ivanji vešto vodi priču i već je na prvi pogled jasno da on u tom poslu koristi spisateljsko iskustvo, te da vodi računa o svojim junacima, nežno kao da su oni plod fikcije i kao da im svima treba mesta.
Među navedenim poglavljima posebno su interesantna ona koja su tokom daleke 1956. godine bila vezana za Jugoslaviju, tačnije za Tita i njegov odnos prema krizi u Mađarskoj. Može biti da je drugo poglavlje knjige "Noć na Brionima" jedno od najboljih.
Šef ruske partije i države Hruščov traži da se inkognito vidi sa Titom, na Brionima, kako bi ustanovio kakva su njegova gledišta povodom stanja u Budimpešti. O tom susretu u noći 2. novembra 1956. godine, za koji se saznalo mnogo godina kasnije, detaljno je pisao tadašnji ambasador u Moskvi Veljko Mićunović ("Moskovske godine"), inače jedan od aktera tih brionskih tajnih razgovora. Ivanji se oslanja na Mićunovićevo svedočenje, a potom spisateljski zavodljivo slika situaciju.
Zanimljivo je i kako pisac pretače parčiće pedeset godina starih reportaža pisanih za "Mladost" u duhovite opaske. Ivan Ivanji u svakoj knjizi ima bar po jedan pasus nakon koga se čitalac slatko nasmeje i zapita: Ma otkud vi sad i na tom mestu? Završavajući treće poglavlje, srećemo se sa pričom o dolasku Anastasa Mikojana iz SSSR-a u Mađarsku, s razlogom: da sredi situaciju. Diplomatskom igrom i jugoslovensko rukovodstvo moraće da ga, sasvim nevoljno, doduše, primi. No, Ivanji tu staje sa pričom i kaže: "Priznajem, za mene je veće iznenađenje bilo to što sam mogao da pogledam i iznutra letilicu sa kojom je Mikojan doleteo u Budimpeštu, mlazni avion TU-104, koji je za ono vreme bio pravo čudo." Rečenicu o zgodnim mađarskim novinarkama koja ide iza pričice o avionu nećemo prepisati do kraja. Neka bude inkognito, kao Hruščov na Brionima.
Mića Vujičić
[objavljeno: 09.06.2007.]
