Izvor: Politika, 01.Mar.2008, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Destruktivni karijeristi
Tadić je model političara treće generacije. Ambicioznost, karijerizam, spremnost na manipulaciju osobine su koje su prisutne i kod još nekoliko političara iz Demokratske stranke, koja je sigurno stranka najbliža tom novom modelu
Kada se prave istraživanja političke elite kao osnovni skup uzimaju se članovi vlade, članovi skupštine, rukovodeći ljudi najvećih političkih stranaka i ljudi koji su na čelu uprava najvećih gradova. „Zato što su to ljudi koji relativno >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << samostalno mogu da donose odluke. To je politička elita. Svi ispod su samo ljudi koji se bave politikom", tako političku elitu definiše Mladen Lazić, profesor sociologije na Filozofskom fakultetu u Beogradu, čovek koji se godinama bavi proučavanjem elita.
Kakva je današnja srpska politička elita, koliko se i po čemu ona razlikuje od ovdašnjih pređašnjih elita?
– Kriterijumi za izbor elite su se bitno promenili. Nekada su se položaji zauzimali na osnovu imenovanja odozgo, a sada formalnim procesom stranačkog takmičenja, dakle odozdo. To je ta ključna razlika koja proizvodi niz drugih razlika. Ova naša sadašnja elita se konstituiše procedurama koje su tipične za moderna demokratska društva, dakle potrebno je graditi karijeru unutar stranaka i, ono što je mnogo važnije, obraćati se stanovništvu a ne pretpostavljenima. Pored odnosa prema stanovništvu veliku ulogu sada igra i javnost, koju stvaraju mediji. To su dve kategorije koje ranije nisu postojale. U tom procesu između pripadnika političke elite, stanovništva kao biračkog tela i javnosti se sada odvija politički život.
Da li mi, građani, možemo da budemo zadovoljni zbog novog načina regrutovanja elite, da li nam to donosi više koristi nego štete?
– To ima pozitivne i negativne efekte. Pozitivan efekat na sastav političke elite jeste to što sada elite moraju da vode računa o učincima svog političkog delovanja na način na koji su ti učinci protumačeni u javnosti. Na primer, dva glavna kandidata na prošlim izborima su se obraćali različitim vrstama publike. Tomislav Nikolić se obraćao stanovništvu na nižim društvenim položajima, što podrazumeva niži materijalan status i niže obrazovanje, i njima je morao da prilagođava celokupnu izbornu strategiju. Dok se Boris Tadić obraćao srednjem sloju, urbanom stanovništvu i etničkim manjinama i kampanju je prilagodio ovim dvema grupacijama. A i jedan i drugi strategiju su morali da usmere ka određenom vidu medija koje te dve grupacije prate.
Negativna strana je to što je uticaj medija u prenošenju tih poruka veliki jer stanovništvo nije naviklo na demokratske procedure i previše je zavisno od načina na koje stižu poruke. I onda građani ne oblikuju delatnost političara već, obratno, političari oblikuju preferencije građana. Dakle, osnovni princip se izvitoperuje i umesto da imamo stanovništvo koje disciplinuje političare, dešava se suprotno i neki obračuni među političarima dovode do podela među stanovništvom.
Koja je osnovna karakteristika naše elite, postoji li ključna ideja današnje političke elite u Srbiji?
– Najvažnije svojstvo današnje političke elite jeste opredeljenost na partikularne interese. Pojedinci pripadnici elite pre svega gledaju politički položaj i političku ulogu kroz vlastitu karijeru, što znači da su vlastiti interesi iznad opštih interesa. Naravno da to uopšte ne znači da je nekadašnja elita, koja je imala kao primarni cilj težnju za opštim interesom, to bolje i ostvarivala, ali je imala taj cilj. Nekadašnji političar je mislio da će u meri u kojoj ostvari opšte interese izgraditi svoju političku sudbinu i karijeru. Danas je obrnuto. Političar koristi opšte interese da bi gradio svoju karijeru. U nekim slučajevima to može dovesti do boljeg ostvarivanja i opštih interesa, ali bez ikakvih pravila. Čak su i prve generacije komunista na vlasti imale ideju opšteg interesa, istina pogrešno shvaćenog, ali su je imali. To je bilo obeležje epohe. Već sa kasnijim generacijama komunističkih političara to se promenilo. Zato sada imamo pojavu političara koji su potpuno nesposobni da se bave opštim interesima. Imamo, recimo, predsednika SAD Džordža Buša, za koga se vidi da je nesposoban da se bavi opštim interesima, ali od njega to niko i ne očekuje. Slično se dešava i kod nas. Problem je samo što u tim razvijenijim zemljama postoje institucije koje u sebi kao mehanizam delovanja imaju brigu o opštim interesima, dok kod nas tih institucija nema. Kod nas je karijerizam strahovito destruktivan jer nema institucionalne odbrane od sebičnog vođenja politike.
Znači, Buš ili na primer Sarkozi čak i da hoće ne mogu da uruše tako postavljen sistem, dok kod nas zbog ljudi sličnih osobina ne možemo da uspostavimo taj sistem?
– Da. Ali, nije da oni ne mogu da uruše sistem. Oni mogu i ono to i rade. Ali da bi se to urušilo potrebni su jednodecenijski napori jer su institucije čvrste. A kod nas su institucije tako krhke da svaki demagog može da razruši svaki institucionalni sistem. I mi sad na sceni imamo uglavnom demagoge. Svaki političar nastupa kao demagog jer mu se čini da je to najbolji način da mobiliše stanovništvo za vlastite potrebe, a nemamo nijednu instituciju koja bi se tome usprotivila. Ako ništa drugo, na zapadu na kraju ostane sud kao brana od politike. A kod nas nema nikakve brane. Na nedavnim predsedničkim izborima svaki kandidat je nastupao kao demagog. Svaki.
Međutim, i da se u Srbiji pojavi političar – državnik koji bi imao viziju, koji bi pre svega brinuo o opštem interesu, da li bi on mogao da uspe, da li bi on u ovakvom sistemu imao prostora za uspeh?
– Ne bi. Odnosno, imao bi jako malo. Trebalo bi da bude izuzetan srećan sticaj okolnosti da se on pojavi i da okupi kvalitetne ljude oko sebe. Pogledajte ekipe oko naših sadašnjih političara. To su samo ljudi koji podržavaju tu demagošku, karijerističku orijentaciju vođe. Uz sve to, morao bi da ima pristup medijima. A mediji kod nas isto slede taj demagoški koncept, što zbog uticaja iz politike, što zbog komercijalnih interesa. I tu se stvara negativna sprega. Što je zemlja u težem položaju, što je osetljivija, to je ta sprega pogubnija. Već u Hrvatskoj – koja ima slične mehanizme, ali je relativno stabilna, ništa je ne ugrožava – te su posledice manje pogubne. U Francuskoj, na primer, te posledice su još manje pogubne. Šansa da se neko drugačiji, neko odgovoran pojavi naravno da postoji, ali pošto je mnogo više demagoga i pošto ovakav sistem odgovara demagozima – ona je mnogo manja nego da se nastavi trend kakav imamo trenutno.
Kako biste ocenili ovu, da je tako nazovemo, drugu generaciju srpske političke elite od višestranačja u Srbiji? Za razliku od one prve generacije, tu više nema toliko visokoobrazovanih ljudi, sve je manje onih sa značajnom intelektualnom težinom.
– To je normalizacija politike. Pojava iz devedesetih da intelektualci dospevaju na elitne položaje dešavala se u većini istočnoevropskih zemalja jer se iz tih krugova regrutovala opozicija socijalističkom sistemu i ona se direktno prelila u novu političku elitu. Već u sledećoj generaciji, kao što ste primetili, to se promenilo. I tu preveliko obrazovanje ne samo da nije prednost već je i smetnja. Politički predstavnici u demokratijama gube svojstvo izabranih; onih koji su iznad drugih. Oni su elita zbog formalnog zauzimanja položaja. Elita ne može da bude preterano različita od stanovništva jer onda ona to stanovništvo ne može da mobiliše. A problem je to što ona uvek mora iznova da se potvrđuje, nije dovoljno kad se to samo jedanput desi. Sada političar koji bi hteo da ostane intelektualac ne bi mogao da bude uspešan političar.
Dakle, elita ne sme da bude različita od naroda. Ali, mora li da bude ipak ispred naroda? Ne previše da narod ne može da je razume, ali ipak ispred?
– Pogrešno je kada se te stvari odvajaju. One se nikako ne mogu posmatrati odvojeno. Jer, elita oblikuje narod preko medija u istom procesu kao što narod koji koristi medije utiče na to ko će da bude izabran. To je čvrsto uvezano. I mi imamo elitu kakvu zaslužujemo, a elita može da operiše samo sa narodom kakav ima.
Kakvu će elitu ovaj narod imati u budućnosti, kako će izgledati ta treća generacija srpskih političara?
– To će biti ljudi koji će rano izabrati političku karijeru. Shvatiće to kao posao koji može da donese visoke nagrade i zato će tu konkurencija da bude žestoka. Karijerizam, besprincipijelnost, glad za uspehom, ali i određene profesionalne sposobnosti, biće osobine koje će odlikovati tog modernog političara. Već sada te osobine dolaze do izražaja.
Kod koga, koju stranku a koje sadašnje političare vidite kao političare treće generacije u Srbiji?
– Tadić je model političara treće generacije. Ambicioznost, karijerizam, spremnost na manipulaciju osobine su koje su prisutne i kod još nekoliko političara iz Demokratske stranke, koja je sigurno stranka najbliža tom novom modelu. Toga, naravno, ima i u drugim partijama. LDP je, recimo, stranka u kojoj se vidi temeljan karijerizam. Samo okrenut na drugu stranu jer snaga te stranke proističe iz spoljašnje podrške, a ne iznutra. Ali ti novi političari će biti verovatno neki novi mlađi ljudi koji sada nisu u prvom planu. Na primer, Aleksandar Vučić, koji je sada drugi čovek SRS-a, nije taj moderan tip političara. Iako još uvek mlad, on je političar starog tipa. Demagog na prvu loptu.
Gorislav Papić
[objavljeno: 02/03/2008]
