Izvor: Politika, 17.Jul.2006, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Crnogorci – istorija jednog etnosa
Jovo L. Bakić borio se u ratovima 1912–1918. kao đak-dobrovoljac za oslobođenje i ujedinjenje prvo Srba, a potom i svih južnih Slovena u jednu državu. Te reči zapisane su i na nadgrobnom spomeniku u Donjoj Morači. Bio je, kao i svi pravoslavni Crnogorci u to doba, gorljivi srpski nacionalista.
Bjelaši, u čije je ideale verovao, bejahu nazvani po belim listama na kojima su bila imena kandidata koji su se zalagali za dinastiju Karađorđevića i prisajedinjenje Crne Gore Srbiji >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << kao matici srpskog naroda. S druge strane, bilo je srpskih nacionalista u Crnoj Gori koji su bili za federalno uređenu Jugoslaviju u kojoj će dinastija Petrovića vladati federalnom jedinicom Crnom Gorom. Nazivani su zelenašima po kandidatskim listama zelene boje.
Bjelaši su bili na Podgoričkoj skupštini u većini, a zelenaši su se teško mirili s porazom. Digli su tzv. Božićnu pobunu 1919. Pobuna je u krvi ugušena. Među poraženima je ostala gorčina poraza, ali su se i dalje osećali Srbima. Svedoče o tome reči koje su 1920-ih izgovarali i pisali prvaci Federalističke stranke Crne Gore: Sekula Drljević, Savo P. Vuletić, Radonja Vešović. Činilo se da je kosovski zavet tako jak u Crnoj Gori da srpstvo iz nje niko i ništa ne može ukloniti.
Ipak, komunisti nisu tako mislili: građanski rat i nedovoljno materijalno ulaganje u Crnu Goru iskoristili su u svrhe antisrpske propagande. Krajnji cilj bio je socijalistička revolucija. Već 1933. godine počeli su pozivati Crnogorce da zbace "velikosrpsku diktaturu Aleksandra" (Karađorđevića) te da se odupru "srbijanskoj okupaciji". Ipak, malo je ko tome poklanjao veću pažnju, jer radilo se o delatnostima političkih marginalaca.
Drugi svetski rat je i oružano okrenuo pripadnike "troimenog naroda" jedne protiv drugih. Komunisti su se pokazali hrabrim antifašističkim borcima i bili su, što je još važnije, takvima priznati od saveznika.
Posle Drugog svetskog rata, crnogorska nacionalna svest širila se pomoću škole. Socijalistička Crna Gora promovisala je drugačije kulturne sadržaje od onih iz prošlosti. Naraštaji Crnogoraca su doduše odgajani kao Crnogorci, poput njihovih predaka, ali novina je bila u tome što su učeni da Crnogorci nisu Srbi, pa sve i ako imaju srpsko etničko poreklo. Istovremeno, u skladu sa oslobodilačkom političkom kulturom, pohrlili su Crnogorci u prestoni Beograd da naplate učešće na pobedničkoj strani u građanskome ratu i socijalističkoj revoluciji.
Naposletku, pojavio se S. Milošević, crnogorski sin iz Lijeve Rijeke, da vlada vaskolikim srpstvom. Učinilo se tada da komunistički napor u gradnji crnogorske nacije nije urodio plodom, jer je bilo očito da se Crnogorci i dalje smatraju najboljim i najhrabrijim Srbima-Spartancima. Vođstvo S. Miloševića u Srbiji i R. Karadžića u Srpskoj svedočilo je da su stvari došle na svoje mesto: najbolji Srbi, tj. Crnogorci vladaju svim Srbima. No, tokom rata desile su se blamaže i zločini u Vukovaru, Dubrovniku, Sarajevu i Srebrenici. Milo Đukanović je kupio oproštajnicu grehova rastajući se od svojega mentora posle osam zajedničkih godina. Shvatio je da protiv S. Miloševića može imati podršku najjače sile na svetu. Trebalo je samo prigrliti crnogorski nacionalizam kao polugu slabljenja Srbije i odvajanja Crne Gore od nje.
Takođe, prvi put u istoriji, desilo se da Srbija živi, možda, i siromašnije od Crne Gore. Bedom, kriminalom i sivilom pritisnuti Beograd nije više delovao onako privlačno kao nekad. Posle bombardovanja posebno. Naposletku, nije bilo ni preterano poželjno da se u inostranstvu nazivate Srbinom. Crnogorac je mogao da se predstavi kao žrtva srpskog nacionalizma i oslobodi se teškoće objašnjavanja zamršenih političkih odnosa na Balkanu.
Čovek s početka ovog teksta prolivao je krv zarad načela Balkan balkanskim narodima. Balkan je trebalo učiniti nezavisnim ili bar što nezavisnijim od politike velikih sila. Život u malim balkanskim društvima se, naime, suviše odvijao po zamislima imperijalista, a ne po željama, najčešće nacionalističkim, različitih Balkanaca. Zato je trebalo nacionalizam malo potisnuti i udružiti balkanske nacije.
Nažalost, srpska politička elita nije mogla da potisne svoj nacionalizam u Prvoj Jugoslaviji, već je isuviše često nametala svoje interese drugima. Potonji su, pak, sanjali svoje nacionalističke snove. U socijalističkoj Jugoslaviji nacionalizmi nisu smeli da se ističu, osim ako ih nisu širili sami pripadnici republičkih Saveza komunista. Sem toga, nacionalizmi malih nacija, poput Makedonaca, Crnogoraca, Muslimana (Bošnjaka) i Slovenaca, smatrani su poželjnijim od nacionalizama Hrvata i naročito Srba.
Ratovi za jugoslovensko nasleđe učinili su da Balkan formalno pripada balkanskim nacionalistima, a u stvari SAD i EU upravljaju malim banana državama. Pisac ovih redaka je sa ponešto sete spoznao uzaludnost plemenitih napora svojega đeda od pre nepunih sto godina. Šta li će biti s naporima ove generacije?
* Sociolog politike, asistent na Filozofskom fakultetu u Beogradu
Jovo Bakić *
[objavljeno: 17.07.2006.]
