Izvor: Politika, 18.Avg.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Apdajkov alegorijski pejzaž Amerike
Šezdeset knjiga različitih žanrova, od toga dvadeset pet romana, a sve za pola veka pisanja. Tipično američka opsesivna ekspresivnost, spoj baroknog i banalnog, sudar čulnosti i spiritualnosti. Američki ep pod nadzorom evropskog duha. Sve to, i mnogo više, moglo bi se reći za delo Džona Apdajka, kod nas često prevođenog i rado čitanog. Sve to, i mnogo više, otkriva monografija Biljane Dojčinović-Nešić Kartograf modernog sveta (Filološki fakultet, Beograd, 2007) koja se poduhvata >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << nimalo lakog zadatka da objasni pisca koji svojoj prozi ne dopušta da bude jasnija od života.
Kao okosnicu interpretacije autorka postavlja tri žarišne tačke Apdajkovog opsesivnog preispitivanja: pripovedanje, svet i identitet. Biljana Dojčinović-Nešić usredsređuje se na ironiju, parodiju, citatnost i druge postmodernističke crte pripovednog teksta, ne sa namerom da Apdajka svrsta u postmoderniste, već sa ambicijom da ga čita iz ugla žanrovskih specifičnosti koje nameće tradicija – naročito iz perspektive američke romanse koju stvara Natanijel Hotorn, kod kog Henri Džejms prepoznaje Balzakovo umeće da jednostavan zaplet "obavije mračnom šumom simbola". Hotornov "alegorijski pejzaž", opsesija manihejskim predodžbama o dobru i zlu, moralnosti i grešnosti, inspirišu Apdajka da stvori jednu od svojih izražajnih paradigmi.
Hod po Apdajkovim tragovima otkriva neslućeno bogatstvo književnih uticaja i pripovednih strategija. Kentaur otvara širok vidik za iščitavanje mitoloških saglasja zbog kojih je njegov tvorac proglašavan naslednikom Džojsa i Mana; splet mitskog i autobiografskog tvori jednu opet specifično američku sliku žanrovskih neočekivanosti. Ključ za čitanje Parova su kuće junaka kao mesta svetosti i desakralizacije na kojima se odvija "trivijalizovanje prostora tajne". Istvičke veštice su "otvorena parodija romanse" locirana u onome što autorka duhovito naziva "raskorak predgrađa i demonologije". Oba romana koriste seks, magiju i umetnost kao načine traganja za transcendencijom i kao njihovu žestoku parodiju. U lepoti ljiljana je "istorijski roman, porodična saga i istovremeno nacionalni ep Amerike u modernom dobu". Tetralogija o Zeki Angstromu, "mega-roman" nastajao između 1960. i 1990, donekle je katalog američke svakodnevice, ali u mnogo većoj meri povest o "američkom Adamu" zarobljenom u mreži stereotipa, ideologije i različitih aspekata rodnog identiteta.
Argumentovanom i transparentnom analizom u kojoj se značenje nijednog trenutka ne banalizuje i ne zamagljuje, Biljana Dojčinović otkriva panoramu Apdajkovih pripovednih strategija sa svešću da je ovog pisca nemoguće posmatrati samo kroz njegovo autopoetičko određenje "konzervativnog realiste". Obiman i razuđen opus pokazao se ne samo kao pogodan poligon za demonstraciju postulata modernog američkog romana, nego i kao prostor za demonstraciju umeća dugo i strpljivo negovanog kritičarskog talenta. U Kartografu modernog sveta Biljane Dojčinović-Nešić nisu se samo potvrdile Apdajkove pripovedačke sposobnosti, nego i zavidno umeće njegove interpretatorke.
[objavljeno: ]
