Izvor: BanjalukaLive.com, 10.Apr.2015, 18:18   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Kako se određuje datum Vaskrsa?

U pravoslavlju i katoličanstvu, svi praznici se slave različitog datuma zbog reforme rimskog ili julijanskog kalendara, koju je izvršio papa Gregorije 1583. godine. Zbog nakupljanja razlike u gregorijanskom i julijanskom kalendaru, razmak izmedju dva Božića i drugih fiksnih vjerskih praznika u katoličkoj i pravoslavnoj crkvenoj godini trenutno iznosi 13 dana. Medjutim, to ne važi i za pomične praznike koji su u godišnjem ciklusu vezani za datum Vaskrsa. Kako dolazi do njihovog povremenog >> Pročitaj celu vest na sajtu BanjalukaLive.com << poklapanja? Kako se inače odredjuje datum ovog praznika? Do kalendarske reforme je zapravo i došlo upravo zbog tačnijeg odredjivanja datuma Vaskrsa. To je, inače, jedna od rijetkih tekovina drevnog lunarnog kalendara koje su preživjele u hrišćanskoj civilizaciji. Savremeni kalendar je solarni, u njemu godina odgovara periodu revolucije Zemlje oko Sunca, dok se u Starom vijeku češće koristio danas sasvim neintuitivan lunarni kalendar, zasnovan na periodičnosti rotacije Meseca oko Zemlje. Vaskršnji datum je, kao i svaki drugi, djelimično astronomski problem, ali je, zapravo, samo konvencija koja se koristi već 17 vijekova i koja je, uprkos reformama kalendara, u medjuvremenu izgubila na tačnosti. Po rasprostranjenoj definiciji, vaskršnja nedjelja se odredjuje kao nedjelja u sedmici posle punog mjeseca koji se javi poslije proljećne ravnodnevice (21. marta). Posmatran sa zemlje, Mjesec uobičajeno prolazi kroz četiri svoje mene, od mladine do uštapa, punog mjeseca, koji se neposredno po dolasku proljeća, tradicionalno naziva pashalni. Tako je proljeće 2015. godine počelo 20. marta nešto prije ponoći, a prvi pun mjesec poslije toga desio se 04. aprila, pa je za datum Vaskrsa izabran 12. april po novom kalendaru. Po pravilu, ako se prvi proljećni uštap dogodi u nedjelju, za Vaskrs se uzima sljedeća nedjelja. Zato Vaskrs može biti bilo koji od 35 dana posle proljećne ravnodnevice, od 22. marta do 25. aprila. Pošto su u julijanskom kalendaru datumi pomjereni, pravoslavni Vaskrs može biti izmedju 04. aprila i 08. maja. Vaskrsi se, dakle, mogu poklopiti samo izmedju 04. i 25. aprila, a po Dirihleovom principu, to se može desiti u tri od pet mogućih sedmica. Medjutim, sa ovom definicijom uskršnjeg datuma treba biti oprezan. Mada jednostavna i pominje se u većini enciklopedija, ona nije jednoznačna, samo je približna i ilustrativna, pošto pun mjesec i proljećna ravnodnevica koji se u njoj pominju ne odgovaraju današnjem astronomskom punom mjesecu i ravnodnevici. Datum praznovanja vaskrsenja Isusa Hrista je tako izabran da odgovara astronomskim uslovima koji su navodno vladali 30. godine nove ere, u doba kad je Hrist razapet. Vaskrs se zapravo slavi u nedjelju u sedmici poslije pashalnog punog mjeseca, odnosno u nedjelju poslije prvog eklezijastikalnog punog mjeseca poslije 20. marta. Kad je ova konvencija usvojena na Prvom saboru u Nikeji 325. godine, proljećna ravnodnevica je bila dan ranije nego danas, a Vaskrs se od tada odredjuje u odnosu na 20. mart, a ne 21. mart kad danas počinje proljeće. Datum punog mjeseca je tada približno odredjen i naziva se eklezijastikalni, ili crkveni pun mjesec. Ni on, kao ni ravnodnevica, ne odgovara uvek pravom astronomskom punom mjesecu. Pri crkvenom odredjivanju datuma Vaskrsa isključivo se koriste zlatni brojevi i takozvane epaktne tablice. Naziv epakti potiče od grčke reči epaktós, uveden ili umetnut, a označava broj dana za koliko solarna godina premašuje lunarnu. To je zapravo broj dana Mjesečeve starosti na početku svake nove godine i kako se mjenja iz godine u godinu, on odredjuje koliko će se Vaskrs pomjeriti. U pozadini ovakvog načina odredjivanja Vaskrsa je stari jevrejski, solarno-lunarni kalendar. U ovom složenom kalendaru godina se odredjivala kao 12 lunarnih mjeseci. Inače, Mjesec obidje put oko Zemlje za 29 dana, 12 sati, 44 minuta i 3,3 sekunde. Pošto ovaj takozvani sinodički mjesec traje oko 29,5 dana, godina u zbiru iznosi samo oko 354 dana. Zato je u ovom kalendaru uvijek nedostajalo oko 11 dana godišnje. Da bi se taj manjak nadoknadio periodično su se ubacivali vanredni mjeseci, a cijeli ciklus se ponavljao na svakih 19 godina. Tako se i pri odredjivanju Vaskrsa počela koristiti tablica, razvijena u VI vijeku, sa 19 pashalnih datuma iz koje se datum Vaskrsa čita na osnovu ostatka pri djeljenju sa 19. Taj metod je razvio aleksandrijski matematičar Dionizije Eksiguus, zaslužan za izračunavanje godine Hristovog rodjenja i uvodjenja nove ere u računanje vremena. No, kakve veze uopšte ima Vaskrs sa pashalnim mesecom i lunarnim kalendarom? Osnov za to se nalazi u Jevandjeljima, ali su rane hrišćanske zajednice vodile žustre rasprave o datumu na koji treba praznovati Vaskrs. Navodno je Isus vaskrsao u nedjelju, prvog jevrejskog radnog dana poslije Sabata. Prema Jevandjelju po Jovanu (20,1), "u prvi dan sedmice dodje Marija Magdalena na grob rano dok još beše mrak i vide da je kamen dignut sa groba", a prema prethodnim opisima tajne večere i raspeća, to se odigralo u vreme jevrejskog poljećnog praznika Pashe. Jevreji slave Pashu 14. dana meseca nisana koji odredjuju na osnovu svog lunarnog kalendara. Sve do sabora u Nikeji 325. godine, pojedine hrišćanske zajednice su slavile Vaskrs u odnosu na jevrejsku Pashu, bez obzira na dan u nedelji, dok su druge to uvijek činile samo nedjeljom, kako je na Saboru potom opšteusvojeno. Ovaj pokret je bio poznat kao Quartodecimanism, što je naziv potekao od latinskog broja četrnaest. Tokom protekla dva vijeka na nekoliko hrišćanskih sabora se ponovo raspravljalo o promjeni načina odredjivanja uskršnje nedjelje i izboru jednog fiksnog datuma koji bi više odgovarao savremenom, solarnom kalendaru. Izvor: elementarium.cpn.rs

Nastavak na BanjalukaLive.com...