Izvor: Blic, 31.Maj.2008, 08:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Grad devet tornjeva i fasada koje večno traju
Devet tornjeva ističe se na panorami Subotice, i svaki je priča za sebe, svaki je stariji od veka. A tek zdanja čiji graditelji nisu stremili u visine, ali ne zbog skromnosti i nepouzdanja u svoje umeće! Naprotiv - podizali su zgrade koje su se svojom lepotom isticale i u vreme nastanka, a ne samo sada kada se tako ne zida, i ne živi, i kada beton i staklo i nije baš teško nadmašiti.
Subotica je drugi grad po veličini u Vojvodini, na krajnjem severu Bačke, vazda kapija >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << kroz koju se iz ovih naših krajeva odlazilo u Evropu. Prvi put se u pisanim dokumentima pominje dva godine nakon Kosovskog boja, dakle 1391. godine, kao Zabotka, da bi kroz vekove bila: Zabatka, Zabathka, Sobotica, Suppotize, Szent Maria... kako se već carstvima, čija je jedino smena bila izvesna, dopadalo. Kad je, recimo, 1779. mesto dobilo privilegije slobodnog kraljevskog grada, nazvano je Maria Theresiopolis.
I svaka je vlast - glupa i uobražena! - verovala da je poslednja i neopoziva, pa je gradila kao da će trajati večno, u slavu svoje veličine... ali i na korist oku građana, i onih tadašnjih, i nas što sada pohodimo grad.
Tako je, recimo, još 1793. godine zaključeno da treba graditi pozorište. Istina, tek 1847. gradska uprava donela je odluku o tome, a šest godina kasnije počeli su radovi: Rogina bara, gde je sada najuži centar grada, nasuta je zemljom, a za godinu dana tu je nikla zgrada čije je pročelje krasilo šest lepih stubova - da bi tamo bili i danas... Ni požar, koji je 1915. godine ostavio samo zidove, nije im naudio.
rajhlova palata
A u vreme izgradnje pozorišta, franjevačka crkva posvećena svetom Mihovilu Akanđelu - već je bila stara! Crkva i samostan uz nju nastali su na ruševinama tvrđavice iz 15. veka, i dograđivani su i menjani kroz vekove da bi današnji izgled - između ostalog, i drugi zvonik - dobili 1901. godine.
Subotička katedrala tek je oko pola veka mlađa - građena je od 1773. do 1779. godine, a oltar ukrašen delima u to vreme najpoznatijih peštanskih i minhenskih slikara. Iz Pečuja su, od znamenite firme „Angster" 1897. godine kupljene i sadašnje orgulje, a firma koja je nasledila poslovanje „Angstera" obnovila ih je tačno vek docnije. Katedrala je od 1974. pod zaštitom države, a godinu dana kasnije papa Pavle VI odlikovao ju je zvanjem „manje bazilike". Posvećena je svetoj Terezi Avilskoj, čiji je lik pridodat gradskom grbu onda kad je Subotica stekla status slobodnog kraljevskog grada.
Pravoslavna crkva posvećena je svetom Vaznesenju Gospodnjem, a od 1730. godine menjana je i adaptirana mnogo puta, a stari ikonostas je, posle renoviranja, premešten u crkvu Svetog Dimitrija u prigradskom naselju Aleksandrovo. Seobe...
Sinagoga
Ali, zidalo se i iz manje uzvišenih razloga: Ferenc Rajhl, subotički arhitekta koji se školovao u Pešti, 1904. godine sagradio je porodični dom nesvakidašnje lepote i originalnosti. Dekorativni elementi na fasadi izrađeni su od čuvene „žolnai" keramike, osnova zgrade je od ružičastog mermera, vitraži od venecijanskog stakla, a vrata i prozori od masivnog rezbarenog drveta. U posebnu sobu za doručak hrana je dovožena liftom iz kuhinje u prizemlju. Rajhlovi su, međutim, tu živeli svega četiri godine - iselili se zbog bankrota 1908, a palata je, sa nameštajem i svim umetničkim predmetima u njoj, prodata na licitaciji. Danas je u njoj umetnička galerija.
Iza Rajhla je u Subotici ostalo još jedno zdanje - 1896. godine projektovao je zgradu današnje Narodne biblioteke, prepoznatljivu po figurama Atlanta na čijim plećima je balkon.
Još su se dvojica arhitekata upisala na prvu stranicu subotičkog graditeljstva: Marsel Komor i Dežo Jakab 1899. konkurisali su za izgradnju sinagoge u Segedinu - i odbijeni, ali je gotovo istovetan njihov projekt prihvaćen u Subotici. Segedin sada ima raskošniju i veću, a Subotica lepšu zgradu jevrejskog svetilišta. Posle jedne oluje 1926. godine, zdanje je moralo da bude obnovljeno: vetar je polupao gotovo sve vitraže sa stilizovanim laticama karanfila, ruža, ljiljana i paunovog perja, pa su morali da budu zamenjeni, a zidne površine su premalterisane bez ukrasnih elemenata i originalne boje. Od 1978. vlasništvo je opštine i u njoj se održavaju kulturne priredbe, a 1990. ova zgrada proglašena je za spomenik kulture od velike važnosti.
Sedam godina kasnije, 1908. počela je po projektu Komora i Jakoba gradnja Gradske kuće - zdanja čija silueta je zaštitni znak grada.
Žolnai keramika
Od „žolnaija" su napravljene i dve subotičke fontane: Plava i Zelena. Ovaj keremički materijal nastao je umetničkom obradom panonske gline u radionici koju je u Pešti 1868. osnovao Vilmoš Žolnai. Kad je na Svetskoj izložbi u Parizu za svoje delo nagrađen, nije bilo graditelja u srednjoj Evropi koji njegovu keramiku nije hteo. Zgrade su docnije manje ili više propadale, ali je „žolnai" keramika odolevala vremenu. Na obali Palićkog jezera stoje plave vaze, lični poklon Vilmoševog sina. Krajem onog rata, u jednu od njih iz obesti je pucao ruski vojnik. Ostala je čitava, na „žolnai" keramici ostao je samo trag od metka...
