Izvor: Politika, 04.Maj.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Tihi nestanak Prespanskog jezera
Za nepune tri decenije nivo vode opao je bezmalo devet i po metara a još niko nije pronašao pravi razlog i put njenog oticanja
Prespansko jezero – Kad je početkom godine nivo vode u Ohridskom jezeru opao za dva santimetra, u Makedoniji je podignuta medijsko-politička halabuka kao da je prepolovljeno. Od lokalnih vlasti je zatraženo da zatvore ispuste kroz koje iz jezera u Crni Drim otiče višak vode, i kada je to učinjeno odahnuli su i oni koji na Ohridu >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << nikada nisu bili. Na tridesetak kilometara od ohridskog bisera je Prespansko jezero. Ono se „prazni” velikom brzinom, ali se na to ovde gotovo niko i ne osvrće.
S vremena na vreme, u rubrici „pisma čitalaca”, oglasi se poneki zabrinuti ljubitelj Prespe, pominjući alarmantno da je od 1978. nivo vode u Prespanskom jezeru opao za 9,40 metara. Slikovitije rečeno, u tom periodu iz Prespanskog je isparilo devet Dojranskih jezera. Zbog konfiguracije terena, nestajanje jezera manje je uočljivo na njegovim jugozapadnim obalama, ali na severoistočnoj strani je vidljivo golim okom i očitava se u močvarnom pojasu širine 1.200 metara.
Odgovora na pitanje: gde je iščezlo toliko vode, nema. Jedni vele da su krivi makedonski i grčki zemljoradnici koji vodu iz jezera koriste za navodnjavanje ogromnih površina zasađenih jabukama, dok drugi smatraju da voda ponire u krečnjačke pukotine ispod planine Galičice. Ni jedni ni drugi nemaju valjanih dokaza za svoje tvrdnje, a jezero otiče.
Ovu pretpostavku su navodno, potvrdili stručnjaci NATO, koji su dubinskim snimanjem, u utrobi Galičice otkrili ogromno podzemno jezero. Ova informacija nije zvanično potvrđena, ali se temelji na rezultatima istraživanja koja je ovde, između dva rata, izvršio čuveni srpski naučnik, hidrobiolog i prirodnjak Siniša Stanković.
Stanković se za Prespansko jezero zainteresovao dok je istraživao vode Ohridskog jezera. Otkrivši Biljanine izvore u podnožju Galičice, na njenoj zapadnoj strani, zaintrigirala ga je priroda tih izvora. Konstantna količina vode u njima tokom cele godine navela ga je na pomisao da voda iz Prespanskog jezera, koje je na većoj nadmorskoj visini, upravo preko njih dotiče u Ohridsko. Svoju pretpostavku je i dokazao tako što je u vode Prespanskog jezera, tamo gde su meštani pričali da ona klokotom ponire, sipao boju, koja se potom pojavila u vodi Biljaninih izvora.
Otkriće Siniše Stankovića nema dodirnih tačaka sa pražnjenjem Prespanskog jezera. Naime, u vreme kada je nivo vode u njemu opadao i po 70 santimetara godišnje, on nije u toj srazmeri rastao u Ohridskom jezeru.
Meštani prespanskog sela Stenja, u čijem ataru se nalazi „kazan” odakle voda ponire, pričaju da je oticanje jezera počelo posle katastrofalnog zemljotresa koji je zadesio Crnogorsko primorje. Za poniranje jezera zainteresovali su se japanski stručnjaci, koji su, navodno, predložili da se u „kazan” spuste baloni napunjeni vazduhom, pomoću kojih bi se zatvorile pukotine na dnu jezera.
Zajedno sa nestajanjem vode Prespu su napuštali i turisti, pa su hoteli, radnička odmarališta i auto-kampovi, zapuštani do zatvaranja i propadanja. Pre tri godine u plamenu je nestao i čuveni hotel „Jugoslavija” i tu je stavljena tačka na egzistenciju Oteševa, nekada najuređenijeg i najposećenijeg turističkog mesta u Makedoniji. Ista sudbina zadesila je ski liftove na Galičici, koja je od sredine minulog veka stavljena pod zaštitu države a i danas slovi za najveći prirodni rezervat u Makedoniji.
Srećom po Oteševo, u njemu i dalje radi bolnica za lečenje respiratornih organa a ovamo, osim vikendaša, zalaze i ljubitelji prirodnih retkosti i istorijskih znamenitosti. Meta namernika iz celog sveta je Golem grad, (Zmijsko ostrvo), jedno od dva ostrva u jezeru, na kom se nalazila letnja rezidencija cara Samuila i gde su makedonski arheolozi otkrili temelje crkve i drugih antičkih i srednjovekovnih građevina.
U međuvremenu celo turističko naselje kupila je portugalska turistička korporacija „Akvapura”, čiji su stručnjaci pompezno predstavili projekat supermodernog letovališta, ali je na tome sve završeno. Portugalci su zemljište ogradili, porušili desetak radničkih hotela i iz nepoznatih razloga, postavljanje temelja za hotelsko naselje odložili do daljeg.
U zastoju je i projekat EU o kompletnoj zaštiti Prespanskog jezera, čije vode dele Makedonija, Grčka i Albanija.
Mile Radenković
[objavljeno: 05.05.2008]
