Izvor: Politika, 30.Jul.2009, 00:15 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Saborovanje hrvatskih antifašista
Obeležavanje dana ustanka u Srbu, koji službena Hrvatska više ne priznaje kao državni praznik, sve više postaje narodni praznik
Od našeg stalnog dopisnika
Srb – Ličko mesto Srb, na obroncima prelepe kotline u koju se stiže zaobilazno – najčešće niz šumoviti Srpski klanac iz pravca Gračaca, obeležio je minulog vikenda 68. godišnjicu narodnog ustanka protiv fašističkih okupatora. Taj datum, 27. jul, decenijama je u Hrvatskoj bio i državni >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << praznik Dana ustanka, ali je to prestao biti kada je RH postala samostalna država. Ta duga antifašistička tradicija prekinuta je grubo, na simboličan način, kada su pripadnici Hrvatske vojske u toku akcije „Oluja” u avgustu 1995. godine „oslobodili” prazan Srb i tenkovskim granatama gađali veliki spomenik ustanku na brdu iznad mesta dok ga nisu razrušili.
Zatim je i Srb većim delom razrušen, o čemu i posle 14 godina svedoče izrešetane i razrušene kuće i privredni objekti u samom središtu mesta. Narod Srba raspršio se po svetu, a vratio se tek manji deo, jer ako ne gajite ovce i koze ili vam ne kaplje kakva penzijica, praktično nema više od čega da se živi.
Hrvatska se i službeno, po Ustavu, temelji na antifašističkim korenima koje su joj u Drugom svetskom ratu duboko zasadili partizani, ali srušeni spomenik u Srbu nije obnovljen iako je tu počela narodna borba protiv okupatora u Hrvatskoj izazvana pogromima ustaša nad srpskim stanovništvom tog kraja. Ustanici su, međutim, bili Srbi, što u novim okolnostima osamostaljenja hrvatske države najblaže rečeno nije bilo poželjno, pa je došlo do revizije istorije i tumačenja kako je to u stvari bila „četnička buna” protiv hrvatske države (NDH), a praznik Dana ustanka je ukinut.
Kako se u Hrvatskoj pod uticajem tih revizionista gleda na narodni antifašistički ustanak u Srbu ilustruje tekst u „Ilustriranoj povijesti Hrvata” iz koje bi mlade generacije trebale da uče o svojoj nedavnoj prošlosti. Dok se Srb uopšte ne spominje, navodi se da su 27. jula 1941. „srpske postrojbe (četnici) počinile genocid nad Hrvatima u Bosanskom Grahovu i okolnim hrvatskim selima i zaseocima”. Zatim se kaže da su nekoliko dana kasnije „partizanske postrojbe (sastavljene od Srba) u osvetničkom pohodu spalile selo Boričevac, a zatim počinile masakr nad Hrvatima i muslimanima u Kulen Vakufu”.
Međutim, publicista Slavko Goldštajn piše da su već u aprilu 1941. tek formirane ustaške vlasti počele da hapse istaknutije Srbe u Lici i ubijaju ih po zatvorima i logorima, a 4. juna su s Nemcima sklopili sporazum o masovnom iseljavanju Srba iz NDH u Srbiju. Krajem tog meseca prisilno je iseljeno srpsko stanovništvo s područja Plitvičkih jezera (oko 1.200) i upućeno u Drvar, a zatim je Maks Luburić sa ustaškom jedinicom za „specijalne zadatke” došao u Liku s Pavelićevim ovlašćenjem za „akciju čišćenja”. Prvog jula upao je u selo Suvaja nedaleko od Srba i pretežno hladnim oružjem ustaše su pobile sve koje su zatekli – uglavnom žene, decu i starce, ukupno 173 osobe, jer su se muškarci sklonili u šume. Tada se još nije verovalo da je moguće takvo divljaštvo, jer tako nešto se u tim krajevima nije pamtilo.
To je bio prvi ustaški pokolj u tom kraju, a zatim su na sličan način stradala i sela Bubanj i Osredak. Ukupno je u ta tri sela ubijeno najmanje 279 osoba, među kojima i desetoro dece mlađe od pet godina, što je izazvalo ustanak naroda tog kraja.
Još polovinom maja 1941. ustaše su formirale svoju „tvornicu smrti” na Velebitu, logor Jadovno direktno povezan s Gospićem i ostrvom Pag, u kojem su do kraja avgusta kada je intervencijom italijanskih okupatora zatvoren – znači za 132 dana, likvidirale i bacile u bezdane jame najmanje 40.123 osobe. Kako je do sada utvrđeno (detaljno je u svojoj knjizi opisao Đuro Zatezalo, dugo godina direktor arhiva u Karlovcu), među njima je bilo 38.012 Srba, 1.998 Jevreja, 88 Hrvata i 25 ostalih. Bilo je to očito gubilište namenjeno za Srbe, u prvom redu one iz Like.
Lika je – kako su na proslavi podsetili nekadašnji partizanski borci – u NOB dala 25.000 boraca, od kojih je 9.000 poginulo, a tridesetak hiljada civila je stradalo od fašističkog terora. Bila je tih prvih godina kičma oslobodilačkog pokreta u Hrvatskoj i nikakva naknadna istorija neće promeniti te činjenice.
Kada je posle više godina mladoj RH zbog evropskog okruženja ponovo ustrebao antifašistički imidž, ustanovljen je Dan antifašističke borbe, koji se 22. juna obeležava kao sećanje na osnivanje prvog partizanskog odreda u Hrvatskoj nedaleko Siska, koji je bio sastavljen isključivo od komunista. To, međutim, ipak nije bio narodni ustanak, do kojeg je došlo mesec dana kasnije u Srbu.
Pre šest-sedam godina skromno i malobrojno, okupljanje naroda ovog kraja i antifašista iz drugih krajeva Hrvatske svake godine na taj datum postajalo je sve brojnije i masovnije, a danas se već pretvorilo u saborovanje naroda ovog kraja kojima je to povod i prilika da se vide, kao i antifašista iz cele Hrvatske. Ostaci spomenika i ovaj put pokriveni su vencima i cvećem onih koji i dalje veruju u izvorne antifašističke korene, a potpredsednik vlade, u kojoj predstavlja SDSS, Slobodan Uzelac najavio je da će ova srpska stranka i njena tri saborska zastupnika napustiti vladajuću koaliciju ako vlada Jadranke Kosor najzad ne obnovi razrušeni spomenik ustanka, što su dosadašnje vlade izbegavale.
Radoje Arsenić
[objavljeno: 30/07/2009]
