Izvor: Politika, 30.Sep.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Nemi svedoci istorije
Stećci su uglavnom hrišćanski spomenici, a ne bogumilski, kako se često navodi, uglavnom u političke svrhe. Jer, kako bi se onda moglo desiti da su stećcima obeleženi grobovi Miloradovića koji su podigli manastir Žitomislić, crkve u Ošanićima i Trijebnju kod Stoca
Trebinje – Često hvaleći se kulturno-istorijskim nasleđem naših krajeva uglavnom zaboravljamo da su upravo najoriginalniji deo tog nasleđa kameni nadgrobni spomenici – stećci. Stećaka >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << ima najviše u istočnoj i zapadnoj Hercegovini, u Dalmaciji i zapadnim delovima Srbije i Crne Gore, manje u Bosni i Lici. Takvih nadgrobnih spomenika nema više nigde u Evropi ili svetu.
U Hercegovini se nalaze najpoznatije nekropole stećaka – najveća je ona u Krekovima kod Nevesinja, a svakako je najpoznatija ona u Radimlji kod Stoca. Narod u Hercegovini često stećke naziva „grčkim pločama”, mada oni nikakve veze nemaju sa Grčkom. Osim u užim naučnim krugovima, o stećcima se u javnosti još uvek malo zna.
– U Hercegovini imamo najatraktivnije nekropole stećaka. Datiraju uglavnom iz perioda od dvanaestog do petnaestog veka, a nestaju dolaskom Turaka na ove prostore. Stećci su najautohtoniji deo našeg kulturno-istorijskog nasleđa, ali su nažalost i nedovoljno zaštićeni i nedovoljno prezentovani – kaže mr Đorđe Odavić, arheolog u Muzeju Hercegovine u Trebinju. Odavić ističe veliki naučni značaj natpisa nađenih na stećcima.
– Na stećku u Trebinju nađen je jedan od najstarijih ćiriličnih pisanih spomenika, natpis župana Grda, gospodara Trebinja. Imamo i stećak iz Popovog polja na kojem piše da je reč o devojci Radači koja se udaje za Nenca Čihorića i nakon njegove smrti uzima monaško ime Polihranija. To je svedočanstvo da su stećci uglavnom hrišćanski spomenici, a ne bogumilski, kako se često navodi, uglavnom u političke svrhe. Jer, kako bi se onda moglo desiti da su stećcima obeleženi grobovi Miloradovića koji su podigli manastir Žitomislić, crkve u Ošanićima i Trijebnju kod Stoca? Oni definitivno nisu bili bogumili – smatra Đorđe Odavić.
Prva naučna istraživanja ovih nadgrobnih spomenika počinju krajem devetnaestog veka, sa dolaskom Austrougarske na ove prostore. Na stećcima su najčešće prikazani motivi iz lova i likovi ratnika, ukrašeni su reljefima, ali i simbolima. Čest simbol na njima je krst, ali prisutni su i takozvani „solarni” simboli polumeseca, zvezde, pa i svastike, koja nema nikakve veze sa onim što je svastika predstavljala u dvadesetom veku.
Godine nebrige ostavile su traga i na ovim spomenicima, mada na prvi pogled izgledaju tako kao da im ni vreme ni ljudi ne mogu ništa. Mnogi stećci uzidani su u puteve ili čak temelje kuća, neki su zdrobljeni u šljunak. Dešava se i da se stećci izmeštaju s jednog lokaliteta na drugi, kako kome padne na pamet. U nekim slučajevima izmeštanje je opravdano, poput onog krajem šezdesetih godina prošlog veka kada su preseljeni sa područja koje danas pokriva voda Bilećkog jezera. Međutim, ima primera gde se ovi nadgrobni spomenici premeštaju samo da bi imali neku estetsku funkciju, da ukrase neki park ili baštu.
– Sa strane struke, nije dobro da se stećci izmeštaju sa originalnih lokaliteta, ali ako se to već radi treba istovremeno izvršiti i arheološka istraživanja. Da ranije nismo tako radili ne bismo došli do dragocenih otkrića – poput čaše od murano-stakla u stećku monahinje Polihranije iz četrnaestog veka, što je raritet i u evropskim i svetskim okvirima – kaže naš sagovornik.
Nažalost, i pored njihove vrednosti, nekropole stećaka uglavnom su nezaštićene i zaboravljene zbog nebrige. Nedovoljno predstavljenim i u turističke svrhe, ovim nemim svedocima istorije bave se samo još retki stručnjaci.
Sanja Pešut
[objavljeno: 01/10/2008]
