Izvor: Politika, 09.Okt.2015, 22:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
To su nama Nemanjići ostavili
To su nama Nemanjići ostavili
Samo monaštvo i srpski narod uz saradnju sa međunarodnom zajednicom mogu da sačuvaju baštinu, tvrdi istoričar umetnosti Svetlana Pejić, konzervator-savetnik u Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture. Da se podsetimo: Dečani su 2004. upisani u Listu svetske baštine Uneska na predlog Srbije. Zbog preteće opasnosti da budu uništeni od albanskih ekstremista, dve godine kasnije na Listi su se našle i Pećka patrijaršija, Gračanica >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << i Bogorodica Ljeviška.
Loze Nemanjića na freskama u Peći, Dečanima i Gračanici pokazuju ko je rodonačelnik dinastije i kojeg su roda vladari što su se vekovima smenjivali na prestolu i bili ktitori crkava i manastira na Kosovu i Metohiji. Za svakoga ko poznaje istoriju, u tome ništa ne može da bude sporno. Ali danas medijska propaganda i skromno opšte obrazovanje daju mogućnost za drugačiju, proizvoljnu interpretaciju pa i laž. Tako govori dr Svetlana Pejić, istoričar umetnosti, konzervator-savetnik u Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture – Beograd o našoj kulturnoj baštini na Kosovu.
Dečani su 2004. upisani u Listu svetske baštine Uneska na predlog Srbije. Zbog preteće opasnosti da budu uništeni od albanskih ekstremista, dve godine kasnije na Listi su se našle i Pećka patrijaršija, Gračanica i Bogorodica Ljeviška. Po njenim rečima, gde ima monaštva i srpskog stanovništva, crkve i manastiri su manje ugroženi; u suprotnom, lakše je atakovati na bogomolju.
Kolege su joj odale priznanje kao stručnjaku pre dve godine velikom nagradom Društva konzervatora Srbije za doprinos unapređenju konzervatorske struke, kao i popularizaciji nasleđa. Svetlanino zalaganje i naročito poznavanje ugroženog spomeničkog nasleđa na Kosovu bili su preporuka za saradnju sa Koordinacionim centrom za Kosovo i Metohiju Vlade Republike Srbije od aprila 2003. do oktobra 2004. godine. Kada smo u Zavodu potražili sagovornika o kulturnom nasleđu na Kosovu, rečeno nam je: „Pozovite Svetlanu Pejić...” I jesmo.
1. Čija je zasluga tolika kulturna baština koju imamo?
Kada govorimo o kulturnom nasleđu na Kosovu i Metohiji, govorimo zapravo o spomenicima hrišćanskog sakralnog nasleđa – o crkvama i manastirima koji su podizani od početka 13. veka pa sve do 1690. godine, kada su se u Velikoj seobi stanovništvo i crkveni velikodostojnici povukli na sever, bežeći pred pretećom odmazdom Turaka. Crkve i manastire koje su na tom području ostali gradili su srpski vladari, predvodnici Crkve i najviđeniji velikaši. Reč je o tipičnom srednjovekovnom fenomenu crkve kao ktitorije u kojoj će darodavac biti sahranjen. Model u srpskoj sredini nastaje još od osnivača dinastije Stefana Nemanje, koji kao veliki župan počinje da gradi Studenicu, da bi posle monašenja otišao u Hilandar, gde umire. Njegovi sinovi, znajući da je Bogorodičinu crkvu u Studenici namenio sebi za grobnicu, prenose tu njegovo mirotočivo telo, čime Studenica stiče status velike lavre. Taj običaj u graditeljstvu su u srpskoj istoriji prihvatili i nastavili potonji vladari, sve do pada pod tursku vlast, zaključno sa dinastijom Lazarevića, odnosno Brankovića, a od druge decenije 14. veka i predstavnici visoke vlastele, čije su grobne crkve donedavno postojale i na teritoriji Kosova i Metohije. Podizanje ktitorske zadužbine bilo prestižni čin, pa je posao poveravan izuzetnim majstorima, zidarima, skulptorima i živopiscima. Od velikog broja zadužbina, nasilnim rušenjem, uglavnom miniranjem, tokom 1999. i 2000. godine deo tog našeg nasleđa je uništen. Prve su stradale crkve gde su celine lokalnog stanovništva bile izolovanije ili iseljene. Jedna od njih je Mušutište, građevina koju je podigao veliki kaznac Dragoslav oko 1320, a od koje je danas ostao samo deo oltarske apside. Ipak, vidi se da je ona zidana sa velikim pretenzijama u najboljem smislu podržavajući savremeno graditeljstvo koje je kralj Milutin, oženivši se vizantijskom princezom Simonidom, preneo u srpske krajeve – dakle u duhu poznovizantijske arhitekture.
2. Srećom, najznačajniji manastiri i crkve su u poslednji čas uvršteni u Uneskovu svetsku baštinu da bi bili sačuvani?
Nominacioni proces za upis na Listu svetske prirodne i kulturne baštine Uneska je dug, podrazumeva najpre stavljanje spomenika na tentativnu Listu, izradu složenog dosijea i posetu ekspertskih misija pre nego što se nominovano dobro i formalno nađe na Listi. Čitav postupak nominacije Dečana naša država je uspešno sprovela 2002. godine, da bi se upis izvršio 2004.
Kada je u martovskom pogromu 2004. u Prizrenu zapaljena Bogorodica Ljeviška, zbog univerzalnih vrednosti harmonične arhitekture i vrhunskog fresko-slikarstva svoga doba, Bogorodica Ljeviška, Gračanica i Pećka patrijaršija stavljene na Uneskovu Listu svetske baštine u opasnosti, a dve godine kasnije pridružene Dečanima na Listi svetske baštine. Požarom i mehanički oštećen živopis u Bogorodici Ljeviškoj obnovljen je, koliko je to bilo moguće, sredstvima međunarodne zajednice, pre svega Uneska i Saveta Evrope, kao i zalaganjem naše službe zaštite.
3. U kojem periodu su najviše stradali spomenici na Kosovu i Metohiji?
Stradanja karakterišu nemirna vremena, česta na teritoriji Balkana, pa primera ima iz raznih razdoblja. Za manastir Banjsku, recimo, ne može se utvrditi koliko puta je paljen, razan i obnavljan. Njegova crkva Svetog Stefana, koju je kralj Milutin podigao sebi za grobnicu, čuvala je svete mošti ktitora u kivotu pred iskonostasom sve do Kosovskog boja 1389. Tada je Banjska stradala, mošti su najpre prenete u Trepču, da bi pre 1460. bile odnete u Sofiju, gde se nalaze i danas. Na margini knjige već 1419. jedan monah beleži da je u Banjskoj „sve požeženo”. Dakle, u vrlo kratkom periodu od dve decenije manastir je dva puta ozbiljno stradao, potom je služio kao turska kasarna, crkva je pretvorena u džamiju, a njena priprata Turcima je služila kao stambeni prostor. Od početka 21. veka tamo, eto, ponovo žive monasi.
Velike riznice Pećke patrijaršije i Gračanice su pustošene, dragocenosti su odvožene na volovskim kolima kako je nekada opisivano, ali je ipak preostalo dosta vrednog. Kraj 20. veka doneo je novi talas stradanja spomeničke baštine. Devič, ženski manastir, samo poslednjih decenija je nekoliko puta bestijalno rušen, otvoren je i oskrnavljen kivot Svetog Joanikija, zapaljeni su crkva i konaci, ali monahinje su nastavile da služe i opstaju u Srbici kao na usamljenom ostrvu.
Jedino Dečani, manastir u kome monaški život nikada nije zamro otkako je izgrađen, sačuvao je svoju izvornost. Monasi veruju da ih štite mošti osnivača, Svetog kralja Stefana Dečanskog, kojima se klanjaju vernici različitih konfesija.
4. Čini se da je devedesetih godina bilo više rušenja nego u poslednjih 15 godina?
Pre poslednjih sukoba je srpskog stanovništva bilo neuporedivo više na Kosovu i Metohiji, a baština se može sačuvati samo ukoliko ima ljudi koji će o njoj brinuti. Srpska služba zaštite ne može gotovo ništa da uradi ako se spomenik ne koristi i ako se o njemu niko ne stara. U ovom momentu na prostoru Kosova i Metohije pravi čuvar je Srpska pravoslavna crkva: tamo gde ima monaštva, sveštenstva i srpskog stanovništva, crkve su manje ugrožene; gde ih nema, lakše je atakovati na bogomolju. Na žalost mnogo Srba se iselilo ili, kao u Velikoj Hoči, žive u enklavi, u zatvorenoj zajednici. Crkve Velike Hoče, vrlo stare i značajne, služba zaštite održava uz pomoć meštana i manastira Dečana, čiji su metoh.
5. Može li se bilo kakva brojka o bogomoljama iz, recimo, devedesetih porediti sa onim koje danas postoje na Kosovu?
Podaci kojima raspolažemo kreću se u vrlo širokim kategorijama. Ako, recimo, čitate srednjovekovne povelje – a kada je Kosovo u pitanju sačuvane su gračanička, tri dečanske, Svetostefanska za Banjsku i Arhanđelska – dakle dokumenti koje su vladari, već pomenuti kraljevi Milutin, Stefan Dečanski i car Dušan, izdali svojim zadužbinama kako bi im obezbedili ekonomski prosperitet, navode se sela, planine, katuni, pčelarska i vinogradarska naselja i drugo, a svako naselje imalo je svoju bogomolju. Iako nije jednostavno danas na terenu prepoznati sve stare toponime, tako posmatrana srpska zaostavštinu na Kosovu i u Metohiji bi bila izuzetno velika. Ako pak govorimo o modernoj službi zaštite, koja je oformljena posle Drugog svetskog rata, Republički zavod za zaštitu spomenika vodi Centralni registar svih nepokretnih kulturnih dobara na teritoriji Srbije, u koji je upisano 70 spomenika kulture, znamenitih mesta, prostornih celina i arheoloških nalazišta na teritoriji Kosova i Metohije. Iz mreže ustanova zaštite teritorijalno nadležni zavodi su na Kosovu i Metohiji registrovali 458 nepokretnih kulturnih dobara, što nisu samo srpske crkve, manastiri i utvrđeni gradovi, već i džamije, amami, dvorci, mostovi i druge nepokretnosti koje imaju određenu autentičnost, starost i istorijski značaj. Mi kao kuća posebno brinemo o nasleđu koje uživa kategoriju od izuzetnog značaja. Na Kosovu i Metohiji do 1999. nominalno je bilo 61 nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja, od kojih je do temelja razoreno osam (crkve u Dolcu, Kijevu, Mlečanima, Čabićima, Đurakovcu, Mušutištu i Rečanima, kao i brvnara Danilovića u Loćanima).
6. O čemu Republički zavod za zaštitu spomenika brine na Kosovu i Metohiji?
Naš rad i kretanje su poslednjih godina vrlo otežani. Usredsredili smo se na spomenike svetske baštine, na pojedine koji su u žarištu nepovoljnih zbivanja, kao i na one koji su važni za opstanak srpskog naroda i koje održava Srpska pravoslavna crkva uz našu pomoć. Uz već pominjane manastire Dečani, Pećka patrijaršija i Gračanica i prizrensku crkvu Bogorodice Ljeviške, u meri u kojoj nam je moguće radimo i drugde, kao u Banjskoj, Velikoj Hoči, Budisavcima ili Lipljanu, na primer. Uvid u stanje fonda i konkretne radove na zaštiti, međutim, teško je izvesti, jer je Kosovo formiralo svoju službu zaštite. Kako Srpska pravoslavna crkva nije saglasna da se kosovske institucije bave konzervacijom naših kulturnih dobara, a komplikovana je procedura da mi to radimo, rešenje pripada domenu političkih pitanja, kakvo je zapravo i pitanje prijema Kosova u Unesko.
7. Kako tumačite nastojanja nekih kolega iz inostranstva da pričaju priče o ilirskom poreklu žitelja Kosova i kulturnom nasleđu koje, kako oni „otkrivaju”, nije pripadalo Nemanjićima?
Na ozbiljnim skupovima, kongresima i stručnim sastancima srećom nema politike pa ni spornih iskrivljavanja istorije. Interpretacije i često agresivna a neutemeljena propaganda šire se već decenijama, a srpska sredina nije našla mehanizme da im se suprotstavi. Još 2002. država Albanija je, na primer, napravila izložbu ikona koja je putovala po zapadnoj Evropi, a u reprezentativnom katalogu se o Srbima govorilo kao uzurpatorima kosovskog prostora. Naučna javnost reagovala je na neistine, ali je – kao i ovde – ostajala u senci politike. Termin „kosovsko nasleđe“, kakav se trenutno propagira, negira nesporno srpsko nasleđe. Evo samo još jednog primera. Crkva u Budisavcima podignuta je sredinom 14. veka, a 1568. obnovio ju je i živopisao patrijarh Makarije Sokolović, čiji je ktitorski portret sačuvan. Od osnivanja do danas ona je metoh Pećke patrijaršije – prosto ne znam šta tu može da se dovodi u pitanje.
8. Ima li, ipak, načina da se nešto učini protiv propagande?
Jedan od načina u borbi za pravu informaciju su audiovodiči, moderna sredstva kakva imaju svi veliki evropski muzeji. Pošto smo u Republičkom zavodu uradili popularno pisane tekstove za Pećku patrijaršiju, Gračanicu, Dečane i Bogorodicu Ljevišku, preveli smo ih na engleski, francuski, italijanski, nemački i albanski jezik, obezbedili odgovarajuće audiouređeje, snimili materijal i pre tri nedelje poslali ih, za početak, u Pećku patrijaršiju, gde smo markirali i tačke kretanja turista i posetilaca. Na taj način data, informacija je tačna, validna i usmerena da predstavi suštinu vrlo bogate prošlosti spomenika. Pećke monahinje su sa zahvalnošću prihvatile ovu novinu.
9. Može li još nešto pomoći?
U poslednje vreme ima i napora druge vrste za čuvanje sećanja na spomenike koji su propali u potpunosti. Akademik Gojko Subotić, istoričar umetnosti, nedavno je objavio knjigu o crkvama u Dolcu i Čabićima koje su 1999. miniranjem sravnjene sa zemljom. Iako je reč o bogomoljama koje nemaju atraktivnost vodećih srednjovekovnih spomenika, značajne su za istoriju, praćenje života bogomolja u seoskim sredinama, pomoći meštana da se oslikaju i u teškim vremenima... Akademik je prezentovao metodologiju prikupljanja svog sačuvanog materijala, starih fotografija, građe i dokumentacije koja postoji u različitim institucijama, uradio rekonstrukcije kroz crteže i studijskim tekstovima ostavio trajni trag o crkvama kojih više nema, sa nadom da će demonstrirani model podstaći druge autore na sličan poduhvat.
Pokušaj da se država stara o našoj baštini bio bi i taj da se zadrže stara imena mesta, sela, objekata, što regulišu i međunarodne konvencije, mada Albanci uveliko menjaju nazive naselja i table duž saobraćajnica.
Oružani sukobi su okončani i mislim da se Albanci daljim rušenjima neće diskreditovati pred svetom, ali poseban problem vidim u urbanizaciji Kosova i Metohije – pred novom gradnjom i pod parolom razvoja stradaće sve što je staro i što se ne održava, bez obzira na vrednosti ili poreklo.
10. A nešto nikada neće biti obnovljeno niti vraćeno poput ljudskih života...
U kontekstu ovog priloga i Vašeg pitanja pomenula bih manastir Svetih Arhanđela kod Prizrena, koji je Dušan počeo da gradi kao kralj, a završio kao car. Kompleks su unutar obziđa činile dve reprezentativne crkve, trpezarija, konaci, bolnica, a poveljom mu je dato najveće vlastelinstvo. Manastir je krajem 16. veka srušen i od njegovog materijala sazidana je Sinan-pašina džamija u Prizrenu. Praktično na nivou arheološkog nalazišta, ruiniran, delimično istražen, manastir je obnovljen povratkom monaha 1995, za čije je potrebe napravljen konak s kapelom. Onda je usledilo stradanje: monah Hariton je 1999. obezglavljen, da bi u martovskom pogromu 2004. još jednom sve bilo potpuno srušeno. Danas u ovoj drevnoj svetinji živi i nastoji da je obnovi arhimandrit Mihailo. Uz nepovratno gubljenje ljudskih života, nepovratno su izgubljeni i mnogi materijalni ostaci prošlosti. Nemoguće je intervenisati na spomeniku posle miniranja ili onome koji je pretvoren u arheologiju, ma koliko značajno bilo mesto poput ovog opisanog.
--------------------------------------------------------------
Zavod izdaje monografije
– Podsetila bih da smo u Zavodu 1999. godine priredili pregled spomeničke baštine Kosova i Metohije, čije je drugo izdanje 2002. donelo podatke o spomenicima koji su u međuvremenu uništeni. Oba izdanja davno su rasprodata. U ediciji malih naučno-popularnih monografija zastupljeni su i naši najznačajniji spomenici na Kosovu i Metohiji. Stručnjaci i saradnici Republičkog zavoda izveli su slikarske konzervatorsko-restauratorske radove u crkvi Vavedenja Bogorodice u Lipljanu, kojima je rukovodio Dragan Stanojević, da bi prošle godine izašla naučno-popolarna monografija Aleksandre Davidov Temerinski o toj crkvi i priređena izložba u Narodnom muzeju u Beogradu. Reč je o relativno maloj ali značajnoj crkvi sa burnom istorijom, podignutoj u prvoj polovini 14. veka. U izadavačkom planu za narednu godinu u istoj ediciji imamo monografije o Bogorodici Ljeviškoj i Banjskoj.
--------------------------------------------------------------
Pešice sa ruksakom na leđima
Dr Svetlana Pejić je izuzetan poznavalac našeg kulturnog nasleđa, pitamo je kako je izgledao njen prvi susret sa svetinjama na Kosovu i Metohiji, kada je prvi put otišla tamo.
– Bila sam student kada smo, na ekskurziji koju je vodio profesor Vojislav Đurić, stigli u Peć, još uvek orijentalnu varoš sa velikim bazarom prepunim zanimljivih predmeta. Pećkom patrijaršijom sam bila fascinirana. Bilo je neverovatno, gotovo otkrovenje, doći u sedište srpske arhiepiskopije a zatim patrijaršije, suočiti se s mnoštvom stilova i različitih shvatanja prostora u skladu sa vremenom kada su građevine nastajale. Prvi spomenici na kojima sam radila posle diplomiranja jesu oni u okolini metohijske Kline. Naša tročlana ekipa (profesor Branislav Todić i tada asistent Zoran Rakić) pešačila je sa rancem na leđima od crkve do crkve u dolini Belog Drima, sve do Dobre vode – seća se naša sagovornica.
