Izvor: Politika, 02.Maj.2011, 17:38 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Prestonica srpskog vožda
U raznim periodima rušen i uništavan, i od Turaka i od Srba u ustancima, dinastičkim obračunima i državnim prevratima, zatim obnavljan, ove godine navršava se dva veka njegovog postojanja
Top glasonoša, viljuške i kašike – poklon ruskog cara, portreti, arhivska dokumenta, i još štošta izloženo je danas u konaku Karađorđevog grada u Topoli koji ove godine navršava dva veka postojanja. Ubraja se u najposećenija istorijska mesta jer ga je do sada videlo oko pet >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << miliona ljudi, sto hiljada do dvesta hiljada godišnje od kada je krajem šezdesetih godina otvoren za posetioce.
– Karađorđev grad je bio najveći građevinski poduhvat ustaničke Srbije koji su podizali neimari iz Valjeva, Beograda, Smedereva, Užica... Karađorđe je vojevao, Prvi srpski ustanak je još trajao, ali u pauzi bitaka i sam je sudelovao u zidanju grada, ne samo da je pravio nacrte i nadzirao zidanje već je i pomagao majstorima, nije se ustručavao fizičkog rada iako je bio vrhovni vožd i vladar. On je podizao grad da bi tu primao predstavnike stranih država, među prvima sazidao je crkvu posvećenu Presvetoj Bogorodici, ali i školu jer je shvatao koliko je prosvećenje naroda važno za novu državu, kaže Miladin Gavrilović, direktor Zadužbine kralja Petra Prvog Karađorđevića na Oplencu.
Istoričari navode da se vožd nastanio u Topoli oko 1791. godine. U podnožju brda Oplenac, podigao je brvnaru koja je srušena na početku ustanka. Nedaleko od nje izgradio je novu, sa sporednim zgradama i opkolio je puškarnicama, a od 1811. do 1813. godine podigao je utvrđenje tada nazvano Topolski grad, opasano zidovima i kulama. Unutar zidina sazidao je konak, a preko puta konak za goste i kuću za poslugu. Debljina utvrđenja bila je metar i šezdeset santimetara, a visina zidova dva i po do tri metra, odmah ispod utvrđenja podigao je prvu kasarnu u oslobođenoj Srbiji za obuku stajaće vojske i njegove lične garde.
Karađorđev grad završen je u leto 1813. godine, a već u jesen, posle propasti ustanka, pretrpeo je veća oštećenja jer su se Turci vratili u Topolu. I danas se mogu videti oštećenja na freskama od turskih sablji. Od tada pa sve do kraja druge polovine prošlog veka smenjivali su se periodi podizanja, rušenja, obnavljanja... Karađorđev sin knez Aleksandar, koji je vladao Srbijom 1842. do 1858., obnovio je porušene zgrade, ali knez Milan, da bi ugušio Topolsku bunu koju je pokrenuo Drugi lepeničkog odred, 1877. godine srušio je grad do temelja. Jedino je pošteđena crkva Presvete Bogorodice i manji deo konaka, dok je veći deo od oko 17 metara razrušen.
Kako kaže Miladin Gavrilović, u naređenju je pisalo da ne sme ostati ni kamen na kamenu, seljaci su odvozili cigle, ali im je bilo naređeno da mogu uzeti samo po jedna kola, kako se ništa novo ne bi moglo sazidati jer bi to odmah postalo sveto mesto.
Krunisanjem kralja Petra Prvog Karađorđevića 1904. godine dolazi vreme obnove, srpski kralj je sve do 1912. godine, dok se nije preselio u kuću na Oplencu, boravio u konaku Karađorđevog grada. I danas se na ulazu u konak nalazi top iz 1812, godine koji je izliven u beogradskoj livnici. Nazivali su ga glasnik ili aberdar jer je služio za oglašavanje važnih događaja, njegov pucanj čuo se do beogradske varoši. Sa topa je skinuta desna ručka i od nje izlivena kruna sa pozlatom i sintetičkim dragim kamenjem kojom je u Sabornoj crkvi 21. septembra 1904. godine krunisan kralj Petar.
Posle Drugog svetskog rata usledila su ponovo velika oštećenja, partizanske jedinice su ispalile nekoliko granata čak i na crkvu, ali je Karađorđevo utvrđenje preživelo i ovaj period. U konaku su bila smeštena ratna siročad sve do šezdesetih godina, kada se obnavlja i 1968. godine preuređuje u muzej sa stalnom izložbenom postavkom.
– Poslednjom rekonstrukcijom rukovodio je Milorad Panić Surep, svojevremeno ministar i kulture i direktor Narodne biblioteke. Ovogodišnji jubilej mogao bi biti povod da se izvede još jedna rekonstrukcija, podnet je zahtev, a koja će sredstva biti dodeljeno odlučiće Ministarstvo kulture. Na konaku se pojavila vlaga u temeljima pa očekujemo da ćemo moći nešto da uradimo. To bi svakako doprinelo da se ovo blago srpskog graditeljstva sačuva i da pred svima koji ga pohode svedoči o jednom istorijskom vremenu na koje se uvek gleda sa ponosom – kaže Gavrilović.
Jedna od posebnih karakteristika utvrđenja jeste visoki spomenik Karađorđu, delo vajara Predraga Palavičinija, koji je po mišljenju mnogih najlepši ikada podignut srpskom voždu. Zanimljivo je da nikada nije zvanično otkriven zbog skorog početka velikih stradanja koje je označilo i kraj dinastije Karađorđević.
-----------------------------------------------
Od sluge do vožda
Đorđe Petrović je poticao iz siromašne, nadničarske porodice, često se selio u potrazi za poslom. Godine 1787. godine stupio je u srpski dobrovoljački odred austrijske vojske. Rođen je u Viševcu, živeo je na više mesta, u Žabarima, Zagorici, u Sremu da bi Topola bila njegovo konačno odredište. Tek uoči ustanka stekao je bogatstvo zahvaljujući trgovini svinjama, kao što je i Srbija napredovala zahvaljujući toj vrsti trgovine sa Austrijancima
-------------------------------------------------------------
Portret
Najverniji Karađorđev portret uradio je ruski slikar Borukovski koji je naslikao vožda tokom njegovog boravka u Rusiji posle propasti Prvog srpskog ustanka. U konaku Topolskog grada izložena je dobro poznata kopija ovog dela. Na nekim crtežima Đorđe Petrović je proćelav sa perčinom, ali retko će koji Srbin takvog Karađorđa moći da prihvati, iako se smatra da su i oni verni originalnom Karađorđevom izgledu u jednom periodu njegovog života.
------------------------------------------------
Američki etnolozi
Poznato je da su pre više od dva veka Šumadiju naseljavali Srbi iz raznih krajeva koji su pretrpeli najveće zulume, pa je zbog te mešavine ovde nastao poseban srpski karakter, trpeljiv do neke granice, ali i vrlo buntovan. Zato nije čudo što su ovi krajevi uvek bili ustanički, a u poslednjem ratu tu je nastao i četnički i partizanski pokret u Srbiji. U želji da što bolje razumeju mentalitet srpskog naroda, sredinom pedesetih godina ovde je došla grupa američkih naučnika, etnologa, koji su godinama istraživali običaje ovog područja kako bi pronikli u mentalitet srpskog naroda. Do polovine osamdesetih američki naučnici su objavili nekoliko knjiga o narodu Topole, Aranđelovca, Orašca…
Dragoljub Stevanović
objavljeno: 01.05.2011.
