Izvor: Politika, 05.Jan.2015, 09:03 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Monasi sačuvali vredno nasleđe
Sedam vekova su pisane knjige, slikane ikone, kod čuvenih majstora u Carigradu naručivane najkvalitetnije tkanine, zlatovezom ukrašavan tekstil, liveni i kovani liturgijski predmeti. Iz manastirskih riznica dospeli su u vitrine da budu dostupne školarcima, znatiželjnim posetiocima, istoričarima
Nekako ušuškan u zgradi Patrijaršije sa ulazom iz Ulice kneza Sime Markovića, Muzej Srpske pravoslavne crkve, nemasumnje, nalazi se na pravom mestu. Preko puta Saborne crkve, a >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << u blizini Konaka kneginje Ljubice, gde su mu između dva rata crkvene vlasti planirale useljenje. Doduše, ideju o njegovom osnivanju prvi je pomenuo još srpski patrijarh Josif Rajačić davne 1851, a potom podržali redom svi mitropoliti koji su brinuli da kulturno-istorijsko blago bude sačuvano za nova pokolenja.
Nizale su se decenije i burni događaji, pa se zvaničnootvaranje muzeja u posebnom prostoru zbilo tek u junu 1954. godine. Tom prilikom patrijarh Vikentije govorio je prisutnim zvanicama da, otvarajući centralni muzej, Crkva pokazuje svoj udeo u stvaranju i izgradnji kulture srpskog naroda. U teškoj mukotrpnoj srpskoj prošlosti, istakao je, nestali su gradovi, dvorci, tvrđave, ali je jedan deo kulturnog blaga ostao po manastirima i crkvama u kojima su ga čuvali i sačuvali kroz vekove srpski monasi i sveštenici, mada su mnoge dragocenosti uništene.
– Ovi predmeti predstavljaju našu kulturu, naše duhovno nasleđe i stvaralaštvo počev od trinaestog veka, koje potiče sa svih prostora gde je živeo naš narod. Muzej Srpske pravoslavne crkve vuče korene iz manastirskih riznica i većina predmeta koje se u njemu nalaze pratili su stradanje naših predaka i njihovih seoba. Tokom velikih preseljenja monasi su branili, skrivali i čuvali. mnogo toga što je završilo u fruškogorskim manastirima, naravno i baštinu iz doba pre Velike seobe 1690. Nažalost, tokom Drugog svetskog rata mnogo toga je odneto u Hrvatsku ili, što je još gore, uništeno. Dobar deo predmeta za muzej pre 1941. prikupili su profesori Radoslav Grujić i Lazar Mirković, po nalogu najviših crkvenih vlasti, pa je jasno da je, znajući njihovu vrednost, Grujić tražio je da se sve vredne stvari iz NDH donesu – podseća Vladimir Radovanović, sadašnji upravnik Muzeja SPC.
Tesno za sve eksponate
Dragocenosti čije je vraćanje odobreno dopremljene su u aprilu 1946. u 11 vagona i to samo deo onoga što je tokom rata neovlašćeno pokupljeno. Celine koje su pripadale pojedinimmanastirima i crkvama poput ikonostasa vraćene su na staro mesto gde je to bilo moguće a ostalo je deponovano u prostorijama Patrijaršije.
Ali, nikad dva dobra zajedno: profesor Radoslav Grujić je bio upravnik i osnivač Muzeja južne Srbije, sad Narodnog muzeja u Skoplju, pa je deo eksponata zauvek ostao u Makedoniji, ističe Radovanović.
Možda bi sve bilo drugačije, pa i ova priča o muzeju, da je sprovedena u delo namera iz 1937. da na sto godina bude iznajmljen Konak kneginje Ljubice kako bi u njemu konačno na radost posetilaca svoj život započeo Muzej SPC. Umesto toga – izbio je uskoro rat pa ništa nije preduzeto. Posle oslobođenja država je tražila da se ugovor o iznajmljivanjuprostora poništi zbog čega su predmeti namenjeni izlaganju doneti u Patrijaršiju gde je otvorena stalna postavka. Ostala je takva sve do ne tako davnog proširenja ipreuređenje muzeja sa novim ulazom.
– Prostor je, slaže se većina, premali, ako kažem da smoizložili šest od 600 rukopisnih knjiga koliko ih imamojasno je da mnogo toga stoji u depoima, ali mi nastojimo da kroz tematske izložbe povremeno izvučemo i druge stvari i pokažemo ih posetiocima – ističe upravnik Radovanović. – Izloženo je oko 250 eksponata, malo u odnosu na nekoliko hiljada onih u depoima. Imajući u vidu trenutnu ukupnu situaciju i stanje sa drugim muzejima jasno je da smo u povoljnijem položaju, ali proširenje bi svakako bilo vrlo korisno s obzirom na vrednost predmeta koje čuvamo. Većina je posvećena radu i životu crkve, preovlađuju bogoslužbeni predmeti, rukopisne knjige, tekstilni i metalni eksponati, ikone...
Ugledni prethodnici
– Imamo ovde drveni kivot Stefana Dečanskog iz 1343. godine, plaštanicu kralja Milutina naručenu u Carigradu, dakle originalni rad tamošnjih majstora koji je često nošen na izložbe u inostranstvo. Odora u kojoj je sahranjen knez Lazar izrađena je u Italiji pre 1389. godine sa heraldičkim znacima – lavovima u dvostrukom žakar-tkanju. Šlem savolovskim rogovima stavljen je na dugme tehnikom emajla. Ovaj heraldički znak je zastupljen na novcu i pečatima knezaLazara – prebira detaljnije po eksponatima upravnik Muzeja SPC.– Monasi su odoru sačuvali tako što su mošti uvili udrugu tkaninu, a ovu koja je načeta sklonili. Zbog čuda koja suse događala vernici su stalno uzimali komadić ili makarkončić sa plaštanice i ona je počela da se smanjuje, s obzirom na to da je bila vrlo vredna valjalo je nešto preduzeti i – jeste.
Mladi upravnik Vladimir Radovanović sedi u kancelariji u kojoj su godinama radili osim toliko pominjanog profesora Grujića i Svetozar St. Dušanić, vrlo cenjeni mr Slobodan Mileusnić. Kaže da je svestan odgovornosti, završio je prizrensku Bogosloviju i potom diplomirao istoriju umetnosti. Ipak, nastavlja podsećanjem na izloženi poklon carskih porodica – čašu Ivana Groznog, darovanu svojevremeno manastiru Mileševa.
– Godine 1558. doneli su je mileševski monasi. Inače, nekine znaju da je ruski knez Ivan Grozni (Četvrti Vasiljevič) verovatno zbog svog delom srpskog porekla po babi Jeleni, iz čuvene plemićke porodice Jakšić u Banatu, udatu za njegovog dedu grofa Glinskog, dosta pomagao srpske manastire i posebno Hilandar. Bio je blagonaklon prema srpskim monasima kada su dolazili po pomoć u Rusiju tokom turskog robovanja – vraća nas u prošla vremena upravnik.
Inače, muzej čuva i Orfelinov Oktoih, prvu srpsku inkunabulu štampanu 1493/94. godine i prvu štampanu knjigu u Beogradu – Beogradsko četvorojevanđelje iz 1552. godine, štampano u štampariji Trojana Gundulića...
Sve pomenuti, pobrojati – nemoguće je jer onda u „Magazinu” ne bi bilo mesta nizašta drugo.
--------------------------------------------------------------------
Najstarije jevanđelje iz 13. veka
Prosto je neverovatno da je to sačuvano! To je rečenica koju gotovo svaki posetilac izgovori videvši u centralnom delu muzeja plaštanicu kralja Milutina s kraja 13. i početka 14. veka, kivot svetog Stefana Dečanskog iz 1343. godine, odoru svetog kneza Lazara, zlatovez Pohvalu svetom knezu Lazaru – rad monahinje Jefimije, žene Stefana Mrnjavčevića kojom je bila prekrivena glava svetog kneza Lazara kao i mitru Katarine Kantakuzine, povelje cara Dušana i VukaBrankovića. Tu su i ikona Hrista Svedržitelja iz 15. veka, ručna kadionica iz 1654. godine, panagijar beogradskog mitropolita hadži Ilariona... Najstariji izloženi eksponatje Dečansko apokrifno jevanđelje iz 13. veka, a najmlađe je ikona slikana rukom Uroša Predića iz 1919. godine.
Mnogi od eksponata Muzeja SPC izlagani su na izložbama širom sveta, u Parizu, Londonu, Moskvi, Temišvaru, Beču, Minhenu, Atini... jer ulaze u korpus svetske civilizacije s obzirom na to da su nastajali u najboljim radionicama i centrima svog vremena.
--------------------------------------------------------------------
Dugačak spisak darodavaca
Postoje tri osnovna izvora koja čine fond Muzeja SPC: crkveno-umetnički predmeti koje su prikupili dr Lazar Mirković i dr Radoslav Grujić, zatim dragocenosti iz fruškogorskih manastira i pokloni koje Crkveni muzej dobija od institucija i pojedinaca, poštovalaca.
Spisak je vrlo dugačak. Srpska crkvena opštine u Carigradu je dostavila 185 crkveno-umetničkih predmeta velike vrednosti.
Poznati srpski slikar Paja Jovanović poklonio je muzeju, 1950. godine, nekoliko svojih skica i više od osamdeset starih fotografija. Njegov put sledio je i vajarĐorđeJovanović.
Među darodavce Crkvenog muzeja upisan je i patrijarh German koji je poklonio nekoliko vrednih ikona, rukopisnu knjigu i dragocenu zbirku starog srpskog ordenja. Episkop braničevski Hrizostom je darovao 57 starih antiminsa,episkop šumadijski dr Sava priložio je takođe vredne predmete.
Najznačajniju celinu u sastavu muzeja čini ostavština dr Radoslava Grujića, jednog od osnivača, koja po svojoj umetničkoj i istorijskoj vrednosti, može da čini zaseban muzej.
Arhitekta Aleksandar Deroko, ugledni profesor Beogradskoguniverziteta i akademik, poklonio je 1961. godine zbirku planova i crteža starih srpskih srednjovekovnih manastira i crkava. Celinu čine crteži i planovi crkvenih građevinadr Pere Popovića, profesora Arhitektonskog fakulteta u Beogradu.
Rajna Popović
objavljeno: 05.01.2015.
