Izvor: Glas javnosti, 21.Nov.2009, 04:30 (ažurirano 02.Apr.2020.)
I Srbin mač za boj imao!
Ekskalibur, Žuajes, Durandal, Hneitir, Skofnung, Naegling... Mač je verovatno jedini ljudskom rukom napravljeni predmet koji su ratnici odvajkada doživljavali kao rod najrođeniji, imena mu nadevali, magične moći pripisivali. Stari Rimljani su osvajali spatama i gladijusima, za Japance su već hiljadama godina katane svetinja, Arapi su dimiskijama protivnicima odsecali glave... Ni u Srba mač nije imao ništa manji značaj, a najnovija otkrića pokazuju da se protiv Turaka Srbin borio osobenim >> Pročitaj celu vest na sajtu Glas javnosti << domaćim „proizvodom“ - teškim, dvoručnim oružjem sa „S“ nakrsnicama.
Za šaku ili dve
Drške mačeva pravljenih tokom srednjeg veka su se, osim po obliku, razlikovale i po dužini, u zavisnosti od toga da li su pravljene za jednu ili dve ruke. Postojale su i drške za „jednu i po“ ruku, koje su vitezu omogućavale da mač, u slučaju potrebe, pridrži i drugom šakom. Ukoliko je ratnik imao kožnu ili metalnu rukavicu, rukohvat je trebalo da bude najviše za još oko jedan centimetar duži, tako da bi drška za jednu ruku podrazumevala dužinu rukohvata najviše do deset centimetara. Duži rukohvati ukazivali bi da je reč o dvoručnom maču. Dvoručni „srpski mač“ odlikuje se povećanim dimenzijama, ukupne dužine do 1,25 metara, od čega na nakrsnicu sa jabukom otpadalo oko 25 santimetara.
Spade skjavoneska
Taj tradicionalni srpski mač docnije je postao poznat i daleko izvan granica tadašnje Srbije, a primerci ovih izuzetnih predmeta danas se nalaze u muzejskim zbirkama širom sveta.
- Srpski mačevi sa nakrsnicom, delom između rukohvata i sečiva, vodoravno izvijenom u obliku latiničnog slova „S“ i sa četvrtastom jabukom na kraju drške, kovani su na ovim našim prostorima od druge polovine 14. veka - priča arheolog Marko Aleksić, vrsni poznavalac oružja i autor knjige „Srednjovekovni mačevi u jugoistočnoj Evropi“, osvrćući se na činjenicu da je, od najstarijih danas poznatih epova pa do umetničke projekcije naše najdalje budućnosti kroz naučnu fantastiku, mač uvek imao posebno značenje u ljudskoj svesti.
Uz srednjevekovno oružje iz Slovačke, Bugarske, Rumunije i Mađarske, Aleksić se u svojoj knjizi bavio i istorijatom više od 400 mačeva sa prostora bivše Jugoslavije... Na osnovu poznatih nalaza, zaključio je da su na području srednjovekovne srpske države i okolnih zemalja, upravo u periodu između Maričke i Kosovske bitke, kovani najstariji oblici mačeva sa „S“ nakrsnicom.
- Prateći puteve kojima su se Srbi iseljavali, utvrđeno je da su se srpskim mačevima koristili i na području tadašnje Ugarske, u Mletačkoj republici i Dalmaciji. I za venecijanske mačeve se doskora se nije znalo kako su nastali, a onda se ispostavilo da su, za razliku od ugarskih, kovanih u prvoj polovini i sredinom 15. veka, pravljeni nekoliko decenija kasnije i bili znani pod imenom „spade skjavoneska“-slavenski mač. A kako je, u srednjovekovnim dubrovačkim spisima termin „Skjavonija“ zapravo označavao Srbiju, a Car Dušan bio nazivan carem Skjavonije, reč je dakle o srpskom maču-kaže naš sagovornik.
Zaveštanje
Najraniji danas poznati pomen takvog mača nalazi u dubrovačkom arhivu i potiče iz 1391. godine. Naime, u testamentu izvesnog kovača Dobriča Bunisalića, među njegovom ostavštinom, navode se i dva mača „skjavoneske“. Upravo iz ovog zaveštanja saznajemo kako su mačevi izgledali, ali i da im je glavna osobenost upravo neobična nakrsnica u obliku slova „S“, koja se potpuno uklapa sa sečivom krive turske sablje zvane kilidž.
- Cilj nakrsnice je bio da se sečivo protivnikovog oružja u borbi otkloni u stranu i time omogući vitezu da zada udarac. Jer, s obzirom na to da je lakša od mača dvoručnjaka, turska sablja omogućava brže zamahivanje i zadavanje udaraca. Tako je borac sa sabljom mogao mnogo pre da zada udarac, ponovo zamahne i opet zada udarac, što je borcu s teškim mačem, nametalo odbrambenu ulogu - objašnjava arheolog kome je studija o mačevima od diplomskog rada prerasla u životnu strast.
Mačevi dvoručnjaci bili su u to vreme rasprostranjeni u celoj Evropi, te je među pronađenim mačevima iz tog doba na našim prostorima najviše takvih, velikih viteških mačeva. Teška konjica naoružana dvoručnim mačevima bila je udarna snaga vojske cara Dušana i njegovih naslednika. Uživala je veliki ugled kod protivničkih vojski, posebno Turaka, a u jednoj od najvećih bitaka srednjeg veka,1402. godine kod Angore, između mongolskog kana Tamerlana i turskog sultana Bajazita učestvovale su i srpske jedinice. Nema sumnje da su despot Stefan i njegovi oklopnici nosili mačeve dvoručnjake, što pokazuju brojni arheološki nalazi iz tog vremena, a isto se može reći i za njegovog savremenika Kraljevića Marka.
