Izvor: B92, 14.Sep.2010, 17:55 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Blago Marije Terezije u Petrovaradinu
Novosađanin Veljko Milković pola stoleća istražuje čuvenu tvrđavu na Dunavskoj steni
Izvor: Politika
Petrovaradinska tvrđava, najveći fortifikacioni objekat u Evropi posle Verdena, već punih pet decenija nepresušna je istraživačka tema za Novosađanina Veljka Milkovića, istoričara po vokaciji, ali i pronalazača, člana Srpske akademije inovacionih nauka. Gde se krije blago Marije Terezije i da li ispod Dunava postoji tajni tunel, samo su neka od pitanja >> Pročitaj celu vest na sajtu B92 << koja su ga zaokupljala još kao dečaka.
– Tvrđava kakvu je danas vidimo građana je skoro čitav jedan vek, od 1692. do 1780. godine, kao trajna odbrana od turskih osvajača. Idejni projekat Austrijanci su ukrali od francuskog vojnog arhitekte markiza Sebastijana Vobana, vodećeg graditelja tvrđava toga vremena, a kamen temeljac postavio je knez Kroj, po ovlašćenju cara Leopolda Prvog. Prvi bastion Petrovaradina nosi carevo ime, a tom prilikom zakopana je i povelja, ali tačno mesto i dalje je nepoznato – priča za naš list Milković.
Na lokalitetu sadašnje tvrđave, Petrovaradinskoj steni, koja dominira Dunavom, još u davnoj prošlosti smenjivali su se vojni objekti. Utvrđenje starih Rimljana, koji su još u I veku nove ere osvojili ovu oblast, zvalo se Kuzum. Na osnovu taktičkih i topografskih proračuna svetlosna poruka sa ove utvrđene granice stizala je do Rima za svega jedan sat i 30 minuta. Za vreme Vizantije utvrđenje se pominje i kao Petrikon, a novija istorija počinje od 1235. godine, kada ugarski kralj Bela Četvrti ovde naseljava monahe – cistercite iz Šampanje u Francuskoj.
–Smatra se da je u okviru župe cistercitskog manastira izgrađena prva veća tvrđava. Tri veka kasnije Osmanlije će osvojiti čitav Srem osim Petrovaradina, a utvrđenje će pasti nakon opsade 27. jula 1526. godine. Otpor posade od 4.000 vojnika,sa Pavlom Timorijem na čelu, desetostruko brojniji napadači, kojima je u međuvremenu stigla u pomoć i garda Sulejmana Drugog Veličanstvenog, slomili su pošto su iznenadili branioce miniranjem južnog temelja. Pod turskom vlašću Petrovaradin je ostao punu 161 godinu – nastavlja naš sagovornik.
Poznati turski putopisac Evlija Čelebija nazivao je Petrovaradin „ključem grada Budima”, naglašavajući presudan strateški značaj ovog kraja. Austrijanci su osvojili tvrđavu 1687. godine, Turci su se ponovo vratili početkom 1691. godine, ali već istog leta trupe predvođene Ludvigom Badenskim konačno proteruju osmanlijsku vojsku sa područja Petrovaradina. Poučeni ranijim iskustvom, u Beču naređuju izgradnju novog odbrambenog objekta, za koji će poslužiti Vobanovi projekti, koje prelaskom iz francuske u austrijsku službu donosi princ Eugen Savojski.
–Tokom gradnje kod Petrovaradina odigrala se još jedna bitka. Oko 200.000 turskih vojnika, predvođenih Damad Ali-pašom, imalo je zadatak da osvoji tvrđavu u kojoj je bilo 8.000 ljudi i nastavi pohod prema severozapadu. Austrijanci su u vojnom logoru kod Futoga imali 70.000 vojnika, pod komandom Eugena Savojskog, koji je u sedamujutro 5. avgusta 1716. godine naredio silovit napad. Osmanlije, koje su očekivale samo defanzivnu strategiju, haotično su se branile samo do 11 časova, a teško ranjeni paša podlegao je kod Saborne crkve u Sremskim Karlovcima – objašnjava istraživač Milković.
„Politikin" sagovornik ističe da se novoizgrađena Petrovaradinska tvrđava prostirala na 112 hektara. Vobanov model sa oštrim bastionima omogućavao je pokrivanje celokupnog prilaza unakrsnom vatrom, za razliku od prevaziđene rondole, kule sa kružnom osnovom, kod koje postoji takozvani netučen prostor. Između 1768. i 1776. godine izgrađeno je četvorospratno podzemlje ukupne dužine oko 20 kilometara, najviše ispod bastiona Hornverk:
–Ovaj jedinstven sistem hodnika i odaja imao je predviđene instalacije minskih polja, prostorije za smeštaj vojnika i oružja. Podzemne instalacije u vanrednim uslovima mogle su dati nužan smeštaj za 30.000 vojnika, a imale su i dva bunara duboka 39 i 60 metara. Branici su odavde mogli osluškivati eventualno kretanje prokopima napadača, pucati iz horizontalnih puškarnica, ili bosti kopljima kroz kose otvore. U slučaju potrebe prostor bi se zatrpavao miniranjem.
Pažljivim proučavanjem petrovaradinskog podzemlja Veljko Milković je uspeo da utvrdi pravilnost lavirinta i dešifruje znake za orijentaciju kroz „strelaste", „ipsilon" i „čekić" raskrsnice. Zahvaljujući njemu pronađeni su pojedini posetioci koji su bez vodiča zašli duboko u hiljade hodnika, gde ne dopiru talasi radio-predajnika, a mobilni telefoni postaju nedostupni. Ali šta je sa ostalim misterijama, pitamo predanog istraživača.
–Blago Marije Terezije još niko nije pronašao, iako su se mnogi avanturisti upuštali u potragu, ali je izvesno da su za vreme Napoleonovih osvajanja ovde skrivene dragocenosti sa bečkog dvora. Prema najpoznatijoj legendi, u tajni tunel ispod Dunava moglo se ući iza oltara u crkvi Svetog Jurja u Petrovaradinu i doći do crkvice Svetog Ivana Nepomuka na Mostobranu – Briškancu, na novosadskoj strani. Kroz njega je, navodno, prošao jedan austrijski oficir, koji je na drugu stranu preneo na rukama svoju ljubavnicu – kaže Milković.
Iako neverovatna, pretpostavka o tunelu pod moćnom rekom izgleda realnija ako se setimo na koji je način izgrađen Trajanov most u Đerdapskoj klisuri: skretanjem toka Dunava privremenom zemljanom branom. U takvom koritu, oslobođenom vode, bilo je moguće iskopati tunel dubine oko tri metra, obložiti ga glinom, ozidati i eventualno premazati nekim uljem. Visinska razlika na suprotnim stranama stvara promaju i bez dodatnih ventilacija.
A gde ima dima, ima i vatre, ubeđen je Novosađanin Veljko Milković.
Miroljub Mijušković
