Izvor: JužneVesti.com, 14.Okt.2018, 10:14   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Oslobođenje Niša u Prvom svetskom ratu: Sloboda je stigla

Šta je za Nemce u Prvom svetskom ratu značio okupirani Niš, šta se sve dešavalo u ovom gradu od početka, pa sve do 12. oktobra 1918. godine, kada je konačno oslobođen, objašnjava istoričar Aleksandar Dinčić. Ovo je poslednji deo istraživanja iz monografije Moravska divizija u Prvom svetskom ratu 1914-1918, pošto su prethodna dva dela Južne vesti objavljivale poslednjih dana.

Nemci su se na dan oslobođenja Niša zadržali na južnoj strani grada. Prethodnički >> Pročitaj celu vest na sajtu JužneVesti.com << bataljon Moravske divizije je poslednjeg dana borbi (12. oktobra) za razbijanje nemačke spoljašnje odbrane i konačnog oslobođenja Niša izvršio jak pritisak sa Gorice.

U 8.40 časova nova jaka eksplozija je potresla grad. Nemci su digli u vazduh i gvozdeni most na Nišavi is­pred ulaza u Tvrđavu, što je značilo da su se, osim snaga koje su se borile na Gorici i Bubnju, ostali povukli na desnu obalu Nišave. Prednji delo­vi su nakon razbijanja ne tako organizovane odbrane na Gorici oko 12 sati ušli u grad i počeli da gone Nemce prema Pantelejskoj crkvi.

U isto vreme i jedinice 2. puka su probile dobro organizovanu od­branu na Bubnju i pod jurišem, prodrli u grad. Silovito su gonili nemač­ke vojnike koji su pružali otpor po ulicama. Vojnici su uspeli da spre­če neprijateljske vojnike da poruše objekte na železničkoj stanici i tako nanesu još veću štetu gradu i stanovništvu.

Onemogućeno im je da zapale poslednji – drveni most na Nišavi. Nakon jake vatre bili su primorani da gaze reku i spasavaju se kako znaju i umeju. Na taj način je olakšan prelaz svih delova Moravske divizije na drugu obalu i dalje gonjenje ne­mačkih vojnika, koji su bežali prema Viniku i dalje pravcem Kameni­ca-Cerje-Miljkovac-Gornja Toponica-Draževac, ka Aleksincu, gde su name­ravali da se probiju i spoje sa snagama koje su organizovale novu odbranu u pravcu zapada – na Deligradu.

Srpska vojska im je zatvorila pravac pre­ko Južne Morave. Takođe je onemogućeno uništavanje monopolskog magaci­na i solare, koji su već bili minirani.

Nakon oslobođenja grada, na trgu kralja Milana bila je postavljena sveča­na kapija (slavoluk); foto: Goran ĆirićNemci su isto tako bili tučeni s leđa vatrom građanstva, među kojima su bili i dečaci uzrasta od 12 do 15 godina. Stanovnici su razoružava­li demoralisane vojnike i gonili ih prema Panteleju. Ovde su se pored muškaraca isticale i žene, naročito one čiji su muževi ili sinovi od­vedeni u internaciju ili bili ubijeni.

Građanstvo se još prvog dana bor­bi za grad samoorganizovalo, formirajući odred zaštite tako što su ono malo pušaka koje su bile sakrivene od okupatorskih vojnika i vlasti bile podeljene pojedinim ljudima.

Divizijska rezerva je dobila naređenje da niz Kutinsku reku izbije do Niške Banje i dalje do Markovog kalea, gde je i zanoćila. Tako su Niš, koji je zvanično bio oslobođen u podne, čvrsto držale sve jedinice Moravske divizije.

Komandant Moravske divizije je uputio komandantu 1. srpske armije sledeći izveštaj o oslobođenju Niša – sedišta Moravske divizije.

Tru­pe ove divizije, danas u 12.30 časova, ovladale su Nišem. Desna divizijska kolona naišla je na južnoj ivici varoši Niša na otpor neprijateljskih slabijih delova, koji su ubrzo potisnuti i u njihovom povlačenju razvila se ulična borba po varoši. Leva divizijska kolona izbila je na Nišavu oko 11 časova, a oko 14 časova, sa dva bataljona i 2 brdske baterije izbila i posela Čamurliju.

Povodom oslobođenja Niša, oglasila se i Komanda 1. srpske armije. Nakon oslobođenja grada, na trgu kralja Milana bila je postavljena sveča­na kapija (slavoluk), u čast oslobođenja grada i skorašnjeg dolaska pre­stolonaslednika Aleksandra.

Moravska divizija je u borbama za oslobođenje Niša imala 2 pogi­nula oficira, 12 podoficira, kaplara i redova i 22 ranjena. Za vreme istih borbi utrošeno je 58.099 puščanih, mitraljeskih i puškomitralje­skih metaka, 213 ofanzivnih, defanzivnih i tromblonskih bombi, 53 ra­keta za troblone i pištolje, 799 šrapnela i 407 granata i razornih zrna. Prilikom oslobođenja grada srpskoj vojsci dopalo mnogo ratne opreme; foto: Istorijski arhiv Beograd

U borbama za odbranu Niša poginulo je 155 nemačkih starešina i vojnika. Sahranjeni su na nemačkom groblju u porti Pantelejske crkve. Njihovi naslednici u novom ratu su ih za vreme okupacije Niša (1941-1944) otkopali i uz najveće vojne počasti sa sahranjenim i isto tako ekshumiranim vojnicima na Starom groblju, transportovali za Nemačku, u Veliki rajh da tamo večno počivaju.

U plen je pored 209 nemačkih oficira, podoficira i redova, prilikom oslobođenja grada srpskoj vojsci dopalo i oko 1.000 ne­uništenih i ispravnih vagona, nekoliko lokomotiva, veliki broj auto­mobila, ogromna količina naoružanja i municije i 32 topa, od toga četi­ri ostavljena u Tvrđavi.

U gradu je od jedinica Moravske divizije koje su učestvovale u bor­bama za njegovo oslobođenje ili se nalazile u rezervi, ostao samo 3. ba­taljon 3. puka. Vojnici su se razmestili u kasarni 2. pešadijskog puka u Jagodin-mali i u Tvrđavi kao posadna jedinica i zadužena za bezbednost u gradu i davanje straže.

Ovaj bataljon je dobio zadatak da sačeka dolazak jednog bataljona Moravskog puka III poziva (trećepozivce) i da potom uđe u sastav svog puka. Komandu mesta u Nišu primio je pešadijski major Jakov Nenadović.

S nestrpljenjem se čekao dolazak francuske vojske i prestolonaslednika Aleksandra. Dana 25. oktobra, u 9.15 časova, kod Inžinjerijske kasarne, uz povike “Vive les Serb” (Živeli Srbi!) i “Vive le Héros!” (Živeli Junaci!), pojavio se kombinovani odred francuskog generala Šarla Tranijea.

Nedugo zatim, iz pravca Leskovca, u pratnji vojvode Živojina Mišića, stigao je i prestolonaslednik i budući kralj Srba, Hrvata i Slovenaca. U popodnevnim satima, došla je i prva grupa interniraca i ratnih zarobljenika iz Bugarske.

Nedelju dana kasnije, na vest da je Beograd oslobođen, nastalo je veliko narodno slavlje. Rat se bližio kraju, a Niš je lagano počeo da zaceljuje ratne rane, bez 700 najboljih sinova, koji su položili živote za bolje sutra.

Prvi deo teksta "Oslobođenje Niša u Prvom svetskom ratu: Kako su Nemci branili grad" možete pročitati ovde, a drugi deo “Oslobođenje Niša u Prvom svetskom ratu: Borbe za oslobođenje grada” ovde.

Nastavak na JužneVesti.com...