Izvor: Politika, 29.Avg.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Juče i danas među zidinama Niške tvrđave
Dok uveliko traju tradicionalni 42. Niški filmski susreti, red je da se nešto kaže i o jednom od simbola Niša – Tvrđavi. Tvrđava ispisuje bogatu prošlost Niša od antičkog doba do današnjih dana. Aprila 1979. godine proglašena je za kulturno dobro od velikog značaja. Osim što je sama vredno kulturno-istorijsko delo, u njoj su i brojne druge ustanove kulture, vredni spomenici i ostaci prošlosti, lapidarijum, Meteorološka stanica, Dom planinara. Između zidina drevne Tvrđave je i lep >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << park sa stazama za šetnju, stecište mladih i najmlađih koje ovde, osim vozića, očekuje mobilijar za igru i zabavu.
Dobro očuvane bedeme, na ostacima antičkog i srednjovekovnog utvrđenja, izgradili su Turci početkom osamnaestog veka. Sultanovom poveljom od 19. februara 1719. odlučeno je da se ovde izgradi jaka tvrđava. U proleće te godine počeli su radovi po projektu glavnog arhitekte Mehmed-age i njegovog brata Mustafa-age, glavnog organizatora radova. Prve godine gradnje angažovano je više desetina hiljada spahija iz deset sandžaka Rumelijskog beglerbegluka, a poslednje godine gradnje bedema, 1723, dovedeno je četrdeset majstora kamenorezaca iz Carigrada. Bedeme je zidalo 400 zidara. Završetak radova obeležen je svečanostima i postavljanjem ploče sa zapisom na Stambol kapiji. Bilo je to juna 1723. godine.
U Zavodu za zaštitu spomenika kulture u Nišu saznajemo da je dužina bedema 2.100 metara, visina osam, a prosečna širina zida tri metra. Ukupna površina kamenih blokova uzidanih u bedem iznosi 321.328 kvadratnih metara, a sa površinom većom od 22 hektara niška Tvrđava je, sa beogradskom, predstavljala najsnažnije tursko utvrđenje u graničnoj oblasti carstva.
Niška tvrđava ima četiri glavne i četiri manje, takozvane poterne kapije. Glavne su: Stambol kapija, koja se još naziva i Carigradska, Glavna, Južna i Ulazna, potom, Beogradska, Vinik kapija (Severna, Vidinska) i Jugoistočna (Pašina, Sofijska, Jagodinmalska). Poterne kapije raspoređene su između Beogradske i Vinik kapije, a jedna od poternih (u severnom delu bedema, zapadno od Vinik kapije) prozvana je kasnije kapijom smrti. Naime, posle Topličkog ustanka 1917. godine, Bugari su kroz nju odvodili zarobljene ustanike i rodoljube i streljali ih u rovu iza Tvrđave. Kroz ovu kapiju je idući na put bez povratka prošlo više stotina Srba.
Hamam, staro tursko kupatilo koje se nalazi levo od glavnog ulaza u Tvrđavu, najstariji je sačuvani turski objekat u Nišu. Nastao je u 14. veku. U njemu je danas atraktivni restoran. U Tvrđavi je bilo deset džamija od kojih je do danas očuvana samo Bali-begova džamija. U njoj je 1868. godine otvorena biblioteka, a danas je tu Salon 77 Galerije savremene likovne umetnosti. Galerija ovde ima još jedan izložbeni paviljon koji se nalazi desno od Stambol kapije u nekadašnjem arsenalu, tj. depou za topove i ratni materijal.
Zgrada u kojoj je danas Istorijski arhiv izgrađena je u Tvrđavi kao vojni objekat posle oslobođenja od Turaka 1890. godine. Korišćena je najpre za smeštaj Kartografskog odeljenja srpske vojske, a kada je početkom 20. veka to odeljenje preseljeno u Beograd, sve do Prvog svetskog rata ovde je bila smeštena Prva podoficirska artiljerijska škola.
Šetajući po Tvrđavi, namernik nailazi i na spomenik Milanu Obrenoviću, oslobodiocu Niša od Turaka 1877. godine. Tvorac spomenika je italijanski majstor, kamenorezac Vićenco Kaliterna. Spomenik je podignut 1902. godine povodom 25-godišnjice oslobođenja Niša i prve godišnjice Milanove smrti. Vićenco je, inače, sagradio i poznatu Čairsku česmu koja je sa Trga kralja Milana svojevremeno premeštena u park Čair, a ovog leta, tačnije na Vidovdan, ponovo vraćena na Trg.
Široj javnosti svakako je najpoznatija Letnja pozornica na kojoj se svakog leta organizuju Niški filmski susreti. Tu se održavaju i poznate horske svečanosti, festival za mlade Nisomnija, Niški džez festival Nišvil i brojne druge kulturne manifestacije. Podignuta je 1958. godine za Jugoslovensku smotru horova. Letnja pozornica je izgrađena protivzakonito jer nije bila dozvoljena gradnja u Tvrđavi koja je pod zaštitom države. Ipak, sve se dobro završilo i niko nije odgovarao za kršenje zakona. Pozornicu je projektovao beogradski arhitekta Gligorij Samojlov, poreklom Rus, koji je emigrirao u toku boljševičke revolucije. Tokom Drugog svetskog rata bio je zatočenik logora u Buhenvaldu. Umro je u Beogradu 1989. godine.
[objavljeno: ]
