Izvor: Politika, 05.Okt.2011, 23:44 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Atomi u zlatnom poretku
Za otkriće kvazikristala Izraelac Danijel Šektmen zaslužio je Nobelovu nagradu za hemiju 2011. godine
Izraelac Danijel Šektmen (Tehnološki institut u Haifi) 8. aprila 1982. ujutru opazio je nešto ispod svojeg elektronskog mikroskopa što je narušavalo vladajuće tumačenje zakona prirode. Proučavao je mešavinu metala aluminijuma i mangana i otkrića tog dana zapisao u svoju beležnicu. Nije ni u snu pretpostavio da će, gotovo dve decenije kasnije, zbog toga zavrediti Nobelovu >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << nagradu za hemiju 2011.
Kakvu je to sliku video?
Spazio je kristale čije se ustrojstvo atoma, molekula ili jona nije ponavljalo u pravilnim obrascima (aperiodične). Prema tvrdnji Kraljevske švedske akademije nauka, „otkrio je kvazikristale”.
Kristal u hemiji i mineralogiji označava čvrstu materiju čiji sastavni delići grade pravilnu unutrašnju (prostornu) strukturu ili rešetku. Naziv potiče od grčke reči „kristalos”, što znači čisti led. (Nekada se naziv odnosio samo na kvarc.)
To je telo ograničeno geometrijskim površinama (pljosan), rogljevima i ivicama, sa istovetnim hemijskim svojstvima u svim delovima. Kristalna rešetka predstavlja uređen raspored osnovnih jedinkiu prostoru koji se pravilno ponavlja u svim pravcima.
Snimak Danijela Šektmena, međutim, pokazivao je atome raspoređene u neponavljajućem obrascu, što se smatralo nemogućim, osim na fudbalskim loptama koje su skrojene od petougaonih i šestougaonih parčića. Zato je to naišlo na žestoko osporavanje među učenjacima.
Aperiodični mozaici, kao u palati „Alhambra” (Španija) ili u svetilištu Darb-i Imam (Iran), pomogli su naučnicima da razumeju kako kvazikristali izgledaju kada zavire u pojedinačne atome. I na ovim ukrasima, kao i u tobožnjim kristalima, šare se pravilno ređaju, ali se nikada ne ponavljaju. Zašto?
Zato što se ravnaju prema čuvenom matematičkom pravilu „zlatnog preseka”. U matematici i umetnosti postoji svojevrsna srazmera između dve veličine koja se pojavljuje u tzv. rastućem nizu. Pojednostavljeno: jednu duž podelite tako da je odnos većeg dela prema celoj duži isti kao manjeg spram većeg: 0,6180339887.
Pretpostavlja se da je slavni starogrčki vajar Fidija to primenio u izgradnji Panteona i postavljanju brojnih kipova. Leonardo da Vinči je, kao i zagonetni Pitagora, temeljno proučio ljudsko telo i pokazao da su različiti delovi u proporciji „zlatnog preseka”.
U matematičkom smislu to je poznati Fibonačijev niz (svaki broj se deli sa onim što mu prethodi). Ne lezi vraže: i u kvazikristalima se razmera različitih rastojanja između atoma pokorava zakonu „zlatnog preseka”.
Idući tragom Danijela Šektmena, istraživači su načinili brojne tobožnje kristale u laboratorijama, čak su pojedine pronašli u jednoj ruskoj reci! Jedna švedska kompanija ih je našla u izvesnim oblicima čelika, u kojima su kristali poput oklopa pojačavali kvazikristale. Ispomoć bliskih srodnika, rekli bismo.
Hemija je za Alfreda Nobela bila od najveće važnosti, zato je nagradu za ovu naučnu oblast stavio na drugo mesto spiska svoje poslednje oporuke. Prva je uručena na početku postojanja, 1901. godine, Jakobusu Henrikusu fan’t Huftu, koji je proučavao srazmere u hemijskim reakcijama, hemijsku ravnotežu i osmotski pritisak.
-----------------------------------------------------------------
Srbin u svetskom vrhu
Počivši prof. dr Marko Jarić (1952–1997), koji se bavio fizikom kondenzovanog stanja i biofizikom, važio je (i danas se neizostavno u naučnim krugovima pominje) za jednog od najvećih svetskih stručnjaka za kvazikristale. Prema mišljenju brojnih znalaca, bio je najdarovitiji i najuspešniji srpski fizičar posle Drugog svetskog rata. Najuglednije naučno priznanje u nas za fiziku od 1998. godine nosi njegovo ime.
S. Stojiljković
objavljeno: 06.10.2011.
