Izvor: Politika, 25.Dec.2010, 23:07 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Švapske kuće kao rečni splavovi
Nemačko graditeljstvo u Banatu ostavilo je neizbrisiv trag o čemu svedoči izložba u Narodnom muzeju u Zrenjaninu
Zrenjanin – U banatskim selima u kojima su nekada živeli Nemci još uvek postoje kuće koje predstavljaju izraz bogatstva i ekonomskog napretka ove sredine u jednom istorijskom periodu. Danas su one deo naše bogate i slojevite kulturne baštine i zavređuju da se prezentuju javnosti. Pokušaj da se prikazivanjem tog nasleđa predstavi nemački narod iz >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << drugačije perspektive, sa humanim porukama, usmeren je između ostalog i ka otklanjanju izvesnih predrasuda, prisutnih kod jednog dela naše javnosti o tom narodu. Ovo kaže Branislav Milić, etnolog zrenjaninskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture povodom izložbe „Švapska kuća – uticaj Nemaca na graditeljsko nasleđe sela srednjobanatskog regiona”, koju je postavio u zrenjaninskom Narodnom muzeju.
Nemci su u Banat doseljavani spletom istorijskih okolnosti krajem 18. veka, a polovinom 20. veka su uglavnom napustili ove prostore. I to vreme bilo je dovoljno da ostave neizbrisive tragove u duhovnoj i materijalnoj kulturi.
Da bi bili svojevrsna brana prema Turskom carstvu, austrijski dvor je ovde naseljavao i druge narode, a Nemci su doseljavani uglavnom iz oblasti Alzas, Loren, Bavarska, Baden, Vitenberg, Hesen i Falc. Motiv za pristanak ljudi da napuštaju svoje zavičaje bio je siromaštvo i zasićenost dugim nemačko-francuskim ratovima.
Branislav Milić konstatuje da je bio evidentan nemački uticaj i na ostale narode sa ovog prostora, posebno u graditeljstvu. Već na samom početku nemački kolonisti su gradili drvene kuće – od splavova na kojima su se spuštali niz Dunav i ploveći kroz banatske reke naseljavali se na nova staništa, na koje zatečeno stanovništvo nije naviklo. U nekim selima Nemci su ušli u kuće koje su za njihov dolazak sazidali Srbi. Privilegovan položaj koji su kao novi kolonisti uživali u vreme Habzburške monarhije, omogućavao im je brži ekonomski prosperitet, što je imalo uticaja na kulturu stanovanja, čiji se nivo značajno podizao već krajem 18. veka. Samim tim i kuće koje su zidali, uz poštovanje propisa o gradnji, prostorno su se razvijale ka dubini dvorišta i izgledom se polako počele razlikovati od izvornog tipa tradicionalne panonske kuće. Takve domove su prvo gradili bogatiji Nemci i one su u narodu i nazivane švapskim kućama.
Najzastupljeniji oblik švapske kuće u selima Vojvodine javlja se početkom 20. veka. To su dvojne, takozvane preke kuće, koje se nalaze pod istim krovom, a koje deli ajnfort kapija. Kod Nemaca kapije mogu biti postavljene u odnosu na fasadu simetrično i asimetrično. Simetrično postavljena kapija je karakteristična za kuće u kojima žive dva brata, a asimetrično postavljena nam govori da je manji deo kuće od ajnfort ulaza „kuća za sina”, budući da je bila namenjena za odvajanje muškog deteta nakon ženidbe.
Do kraja 19. i početka 20. veka uobličena je etnička struktura Vojvodine. Sprovođenjem kolonizacije, osim etničke, iz osnove je promenjena i postojeća struktura naselja. Njihovo uređenje obavljeno je prema planovima austrijskih vojnih i komorskih inženjera, po kojima se dotadašnja razbijena sela zbijaju, dok su se nova naselja gradila na slobodnom zemljištu, uglavnom na pustarama ili uz već postojeća naselja lokalnog srpskog i rumunskog stanovništva. Prostorne planove ovih naselja karakteriše težnja za formiranjem geometrijski pravilnog sistema ulica, koje čitavo naselje dele na pravilne stambene celine, sačinjene od jednakih parcela sa jednoobraznim postavljanjem kuća užom stranom okrenutih ka ulici. Pravilna urbanistička struktura koja je uglavnom sačuvana, vojvođanskim naseljima i danas daje prepoznatljiv izgled. Tu su na probleme nailazili sledeći kolonisti koji su posle Drugog svetskog rata naseljavali ove krajeve, pošto su ulice i kuće bile slične jedne drugima, novi domaćini ih često nisu prepoznavali, pa su ih ispočetka teško pronalazili, naročito noću.
Nakon strahota Drugog svetskog rata i odlaska Nemaca iz Jugoslavije, ovaj narod u našoj javnosti skoro pola veka nije bio dobrodošla tema. Najviše zbog njihovog učešća u okupatorskoj vojsci koja je Srbima nanela mnogo zla, ali i zbog sudbine ove populacije koja je potpuno napustila ove krajeve. Ovaj put su stradali i nevini Nemci. Osim ovih turbulentnih istorijskih događanja između dva naroda postoji mnogo toga što ih veže. Tu spadaju i švapske kuće.
Đuro Đukić
objavljeno: 26.12.2010
