Izvor: Blic, 29.Feb.2008, 08:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Srpske freske zlatnog doba
Bogata kolekcija kopija fresaka Narodnog muzeja u Kraljevu, čiji najzanimljiviji deo imamo priliku da vidimo na izložbi „Doba svetlosti" u Galeriji SANU, povodom obeležavanja osam vekova manastira Žiča, nastala je tokom 60-ih godina prošlog veka u saradnji sa Galerijom fresaka u Beogradu. Projekat nije obuhvatio samo kopije fresaka već i odlivke studeničke plastike, kopije srednjovekovnih rukopisa, makete i karte manastira.
Među eksponatima na izložbi pored originalnih >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << fragmenata fresaka iz žičke crkve Svetog Spasa, čiju je izradu nadgledao Sveti Sava, i kopija fresaka iz Studenice, Mileševe, Sopoćana, Arilja, Gradca..., između ostalog, nalaze se i crteži i akvareli manastira Žiča, radovi Mihajla Valtrovića i Dragutina Milutinovića, originalna studenička plastika, kao i tri rariteta: replika prstena prvog srpskog kralja, Jezekijin sunčani sat i obluci za obradu mermera.
- Skrećem pažnju takođe na tekstualne legende koje predstavljaju izvode iz radova eminentnih istraživača umetnosti našeg srednjeg veka, kao što su Svetozar Radojčić, Vojislav Đurić i Branislav Todić - objašnjava Suzana Novčić, autorka izložbe zajedno sa Tatjanom Mihailović, napominjući da su u koncepciju izložbe uključena i dva filma, jedan posvećen žičkoj ikonopisačkoj školi, dok je drugi u vidu intervjua sa Zdenkom Živković, našom slavnom kopistkinjom koja je čitav svoj radni vek posvetila konzervaciji i izradi fresaka.
- Izložba „Doba svetlosti" pruža uvid u složene aspekte kulture Raške države, u čijem središtu stoji Žiča, prva arhiepiskopija, krunidbeno mesto i saborni hram Srba.
Zlatno doba srpskog fresko slikarstva i arhitekture uslovio je pad Carigrada po Latine (1204. godine). Tada Nemanjina država jača prostirući se oko Morave, Ibra, Neretve, a njene granice dopiru do Šar-planine i Jadrana. Bogatstvo i samostalnost crkve, za koju se Sveti Sava izborio 1219. godine, bili su podloga za polet književnosti i umetnosti.
„Dok su u arhitekturi jednu od presudnih uloga odigrali primorski majstori, monumentalno slikarstvo ostalo je pod uticajem monumentalne vizantijske umetnosti. Podizanje zadužbina bio je veoma raširen običaj među srpskim srednjovekovnim vladarima. Na osnovu toga što su manastiri zidani na važnim saobraćajnicama, može se zaključiti da su pored verske imali i političku ulogu, po kojoj su prepoznatljivi Žiča i Peć", piše Vojislav Đurić.
Duhovno središte srpske srednjovekovne države osnovao je kralj Stefan Prvovenčani početkom XIII veka. Vreme gradnje Žiče nije tačno zabeleženo u izvorima, ali srpski pisci srednjeg veka Teodosije i Domentijan u opisu života Svetog Save navode da je dizanje manastirske crkve, posvećene Hristovom vaznesenju Sv. Spasu, otpočelo posle Savinog povratka sa Svete gore (1206). Crkvu su potom zapalili i opustošili Tatari i Kumani. Novi sloj zidnih slika žički hram je dobio u vreme kralja Milutina (1282-1321).
Restauracija i obnova manastira Žiče započela je 1987. godine i još je u toku. U godini jubileja planirano je da se okonča uređivanje čitavog manastirskog kompleksa.
Ktitori u Raškoj državi
Stupivši na velikožupanski presto, Nemanja je naložio da se gradi crkva Svetog Đorđa (Đurđevi stupovi) na kojoj je iznad portala uklesana godina 1170/71. Sveti Sava je pak dao da se živopiše Bogorodičina crkva u Studenici i podigao crkvu Svetih Apostola u Peći. Kralj Radoslav, unuk Nemanjin, sazidao je Sopoćane 1234, a kralj Vladislav Mileševu 1234. godine. Ktitor crkve Uspenja Bogorodice na Morači je Vukanov sin Stefan, crkve Svete Trojice u Sopoćanima kralj Uroš Prvi, manastira Gradac kraljica Jelena (Anžujska), a crkve Svetog Ahilija u Arilju kralj Dragutin (Jelenin i Urošev sin).
Najstariji sunčani sat na Balkanu
- Kolekcija od sedam alatki za glačanje mermera, pronađenih u studeničkoj Bogorodičinoj crkvi, ekskluzivni su materijal koji nam približava svet majstora i umetnika iz XII veka, dok tzv. Jezekijin sunčani sat ukazuje na tradiciju sunčanika i merenja vremena u manastiru. Prvi sunčani sat uklesan je u južni portal hrama i najstariji je sunčani sat među južnoslovenskim narodima. Jezekijin sunčani sat u obliku točka, predviđen da stoji horizontalno, ima kružni otvor za centralni stožer oko koga može da se okreće. Drugim rečima, može da vraća vreme unazad, kao u biblijskoj priči o caru Jezekiju kome je Gospod ukazao milost i vratio vreme dajući mu još 15 godina za pokajanje i iskupljenje greha. Ovaj mitski i simbolični aspekt sunčanika podržava osnovnu nameru naše izložbe da posetioca na trenutak vrati u duhovno stanište Stefana Nemanje, njegovih sinova i unuka, stubova naše baštine i identiteta - kaže Tatjana Mihailović.
