Izvor: Glas javnosti, 05.Jun.2008, 08:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Srbi trče istim istorijskim putem
Nedavno je Srpska književna zadruga u svom jubilarnom Stotom kolu objavila knjigu Radoša LJušića „Srpska državnost devetnaestog veka“. Reč je o kapitalnom delu našeg istaknutog istoričara, u kome on kako kaže „pokušava da da odgovor na nekoliko bitnih pitanja, a pre svega na pitanje da li su Srbi državotvoran narod“. Knjigu o srpskoj državnosti „otvara“ tekst pod nazivom „Ideje o obnovi srpske države“. Pod tim naslovom autor podseća na dugu i bespoštednu borbu sa Turcima, >> Pročitaj celu vest na sajtu Glas javnosti << „prilikom pokoravanja i prilikom obnove državnosti“, što je dalo posebno obeležje srpskoj povesti. Takođe, LJušić ovde podseća na nestanak srpskih država krajem petnaestog veka, ali i na opstanak ideje o srpskoj državnosti: „Rasuti na celom prostoru Balkana i izvan njega, Srbi su imali samo jednu ustanovu koja ih je, duhovno i idejno, držala na okupu-Srpsku pravoslavnu crkvu... Srbi su dugo bili bez svog zabrana i pastira. Patrijaršija je bila opšta duhovna ustanova sveg srpskog naroda, odnosno „presto sve srpske zemlje, zapadnog primorja i severnih strana“, a patrijarh „Gospodin Srbljem“. NJeno vrhovno starešinstvo priznavale su srpske mitropolije: Cetinjska u Osmanskom carstvu, Karlovačka u Habsburškoj monarhiji, i Srpska pravoslavna crkva u Boki Kotorskoj i Dalmaciji. Patrijarh i sabor budili su i negovali misao o srpskoj državnosti“.
LJušić između ostalog govori o nekolicini pokretača ideje o obnovi srpske državnosti, među kojima su Sava Tekelija, Nemac Voldemar Šmetau, Dimitrije Vujić, mitropolit Stevan Stratimirović, sve do vožda Karađorđa i Prvog srpskog ustanka kada se završava prvo razdoblje planova o obnovi srpske državnosti, u poglavlju pod nazivom“Zemlja i narod“ autor razmatra ime države, zatim pitanje teritorije, postojećih granica, administrativnu podelu, stanovništvo, privredu, saobraćaj, trgovinu, poljoprivredu, zanate, trgovinu, industriju, finansije. Takođe, ovde seje dat opis prestonice, Beograda. Pišući na temu“Borba za državu“, LJušić govori o ustaničkoj državi, gde opisuje stanje „knežinske samouprave“, zatim posledice „Kočine krajine“ i njen uticaj na usmeravanje Srba ka obnovi srpske države. Značajno mesto u knjizi zauzima poglavlje pod nazivom „Vazalna država“, gde se govori o autonomiji pod ruskim pokroviteljstvom u periodu od 1833-1838. godine, kao i širenju , zatim suzbijanju i stabilizovanju autonomije(1839-1856). Uslediće tekst „Ideje o oslobođenju i ujedinjenju“, gde dolazimo do priče o „Načertaniju“, nacionalnom i državnom programu koje je sastavio mladi i daroviti srpski državnik Ilija Garašanin. LJušić piše o ideji „Srpskih sjedinjenim državama, o srpskom vicekraljevstvu, koja je inače ponikla na samom početku revolucije 1848. godine, a čiji je tvorac bio Konstantin Nikolajević, srpski kapućehaja u Carigradu....
LJušić paralelno prati razvitak crnogorske državnosti prati paralelno, uz prekide usklađene sa hronološkom podelom. Posebnu obradu i mesto dobile su radnje i ideje o zajedničkim državotvornim akcijama. Državotvorni razvoj dveju grana srpskog roda izložen je odelito, ali ne i planovi za nacionalno oslobođenje i izgradnju zajedničke države Srba. U zasebnom odeljku izdvojeni su odnosi Srbije i Crne Gore, kao i njihovo držanje prema oslobodilačkim pokretima neoslobođenog dela srpskog naroda. U zasebnoj celini svrstan je odeljak o srpskoj državnosti u Habsburškoj monarhiji i Turskom carstvu, dok su međusobne veze sa Srbijom i Crnom Gorom prikazane u odeljcima o tim srpskim državama. Poseban odeljak u knjizi predstavlja Srpska državnost na prostorima Habsburške monarhije i Osmanskog carstva. Kako stoji u predgovoru, ova knjiga je pisana u „jednom od najtežih perioda srpske istorije, u vreme rata Srbije sa Severnoatlantskom alijansom. Taj rat je bitno uticao na opredeljenje da se pitanje istorije državnosti u Vojvodini ne nađe u osnovnom tekstu već u skraćenoj varijanti i u jednoj napomeni. „U borbi za ujedinjenje Srbija je doživela dve demokratske katastrofe-u ratnom periodu srpske revolucije izgubila je 21 odsto, a u Prvom svetskom ratu -30 odsto stanovništva. Treća demografska katastrofa zadesila je Srbe u Drugom svetskom ratu). Posledice su bile uočljive već prvih godina postojanja jugoslovenske države, a osećaju se i danas. Nesporno je da su žrtve Srbije i srpskog naroda pale za Jugoslaviju istorijski promašaj i najveći srpski gubitak koji se više nikada ne može nadoknaditi“, zabeležio je LJušić u ključnim zaključcima na kraju knjige. On kaže između ostalog da „kao što je mnogo istorije sabijeno u crnogorskom kršu, tako je mnogo nacionalne snage utrošeno na obnovi srpske državnosti i srpskih država u devetnaestom i dvadesetom stoleću. Sadašnja slika, geografska, državna i kulturna srpskoga naroda veoma podseća na onu iz vremena posle Berlinskog kongresa. Srbi su kažnjeni zbog jednog velikog pokušaja-stvaranja jugoslovenske države. Evropa koja se ujedinjuje rasturila je Jugoslaviju, koja je bila ujedinjena. I Srbi ponovo trče istim istorijskim putem kojim su trčali od Berlina (1878), do Pariza (1919-1920). Srbi bi morali da shvate da trče ponovljeni istorijski krug radi ostvarenja neostvarenog kulturnog jedinstva, pa tek potom nacionalnog i državnog. Ako su za tu ponovljenu trku sačuvali dovoljno narodne snage, zaključuje Radoš LJušić svoju kapitalnu studiju.
