Izvor: Politika, 05.Avg.2009, 23:20 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Slikarstvo kao sudbina
Osporavane freske Milana Butozana u kapeli na groblju u Pančevu aktuelizovale su priču o jednom od velikana našeg slikarstva
Ko je zapravo bio Milan Butozan? Jedan od naših velikih slikara, priznati predstavnik neoklasicističke slikarske škole, rođeni Pančevac i srpski Mikelanđelo, ili sve to – uz dodatak: osporavani autor specifičnih fresaka u kapeli na pravoslavnom groblju u svom rodnom gradu. A njihova sudbina, misteriozna kao i njegova smrt, daje poseban pečat >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << njegovom stvaralaštvu...
Freske, čija je interesantna istorija bila povod za priču o Butozanu, koju je „Politika” nedavno objavila, do danas su nekoliko puta ispitivane, otvoreno je nekoliko sondi i pojedini fragmenti sada se jasnije vide. Radovi na freskama u trenutku dok čitate ovaj tekst stoje. Verujemo da stručna javnost ipak neće zakazati, ako ni zbog čega drugog, onda zarad njihove umetničke vrednosti i sveobuhvatnog sagledavanja zaostavštine ovog velikog slikara međuratnog razdoblja.
Posle objavljivanja našeg teksta, javio nam se Stanislav Živkov, istoričar umetnosti i autor monografije o Butozanu „Traganja za slikom”, objavljene u elektronskom izdanju, koji nam je dao još neke, do sada ne mnogo poznate, podatke o Butozanu.
Milan Butozan, akademski slikar, vajar, grafičar, književnik, likovni kritičar i pedagog, rodio se u Pančevu 1905. godine, a umro u Zagrebu 1943. godine, pod još uvek zvanično nerazjašnjenim okolnostima, prilikom saslušanja u policiji. Ni dan danas se ne zna gde je sahranjen. Ozbiljno umetničko školovanje započinje na Kraljevskoj umetničkoj akademiji u Zagrebu, u klasi tada čuvenog profesora Joze Kljakovića, specijalizujući se za izradu fresaka a završava ga u Beogradu, na Umetničkoj školi, 1931. godine.
Umetnički opus Butozana obuhvata 2000 radova, brojne portrete, sedam ciklusa fresaka, oko 1000 grafika i najmanje 15 skulptura, izlaganih na brojnim samostalnim i grupnim izložbama u Pančevu, Beogradu, Zagrebu i inostranstvu. Njegova dela danas se nalaze u više muzejskih i privatnih zbirki na čitavom području bivše Jugoslavije, Švajcarske i Austrije dok se njegova lična zaostavština, dnevnik i dokumentacija na oko 6000 strana čuvaju u Arhivu za likovne umetnosti HAZU u Zagrebu. U međuvremenu, priređene su u Pančevu i njegove dve retrospektivne izložbe, 1959. i 2004. godine.
Kako je sam umeo da kaže u svojim autobiografskim beleškama, priča nam Živkov, slikarstvo je bilo njegov život i njegova sudbina, koji su se odvijali na tromeđi Pančeva, Zagreba i Beograda a on sam pripadao je kulturnom biću i jedne i druge sredine.
U istim tim beleškama sa srdžbom se osvrtao na one koji su o njegovom najznačajnijem i, ispostavilo se, najkontroverznijem delu – 130 kvadratnih metara fresaka u kapeli Svetog Đorđa u Pančevu, svrstanih u 28 kompozicija, govorili kao o nekanonskom, kubističkom stvaralaštvu, nedostojnom tog grada i Srpske pravoslavne crkve.
Stanislav Živkov za „Politiku” tim povodom kaže:
– Freske o kojima govorimo Butozan je završio 1931. godine, radio je po ugovoru sa Pravoslavnom crkvenom opštinom Pančevo i o svom radu konsultovao se sa predstavnicima crkve. Kako je upozoren da neki detalji na pojedinim freskama nisu bili u skladu sa pravoslavnim verskim obredom, on je detalje ispravio i te ispravke se jasno vide posle otkrivanja sondi na zidovima kapele. Ono što su pojedini savremenici, kritičari i predstavnici crkve tumačili kao nedostojno i nekanonski, zapravo je neznanje. Pored toga, freske su rađene u specifičnoj pompeanskoj tehnici, sa hrapavim površinama i ugrebanim crtežom. Ovakve freske razlikuju se od klasičnih vizantijskih i kao takve veoma su dragocene, jer su retke.
Freske, za koje Butozanu nikada nije do kraja isplaćen honorar, tokom decenija pretrpele su brojna oštećenja. Prekrečene su dva puta tokom i posle Drugog svetskog rata, prilikom čega su neka lica na freskama i izgrebana, što je otkriveno još 1959. godine, kada su i obavljeni prvi ispitivački radovi na zidovima kapele.
To, međutim, nije bio kraj, u najmanju ruku, nesmotrenih aktivnosti unutar zdanja kapele, pošto je prilikom radova na izolaciji vlage 2000. godine obijen kompletan enterijer do visine od dva metra. Srećom, veći deo fresaka nije tada pretrpeo dodatnu štetu, jer se glavne kompozicije nalaze u gornjoj zoni zida. Spekulacije o tome ko je i zašto na ovaj način, zapravo, sistematski uništavao Butozanovu umetničku zaostavštinu i da li je to rađeno slučajno ili namerno brojne su (Butozanov učenik Stojan Trumić pisao je o tome u novinama i stručnoj periodici) a sumnja, bar kad je reč o uništavanju tokom i posle rata, uglavnom pada ili na sveštenike koji su freske smatrali nepodobnim, ili na nemačke okupacione vlasti koje su njegov rad smatrale „izopačenim”.
Jedno je sigurno – bilo ko da je „autor” ovih „radova”, rezultat je poražavajući po umetnost i njene kulturološke vrednosti.
Milica Dimitrijević
-------------------------------------------------------
Pančevačka sikstinska kapela
– Ova kapela za mene je „Pančevačka sikstinska kapela” i vrednost dela na njenim zidovima je neprocenjiva pa bi je, po mom mišljenju, trebalo proglasiti nepokretnim kulturnim dobrom od izuzetnog značaja zbog fresaka koje je krase – ističe Stanislav Živkov.
[objavljeno: 06/08/2009]
