Izvor: Politika, 21.Jan.2008, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Seobe Miloša Crnjanskog
Sve dokle pratim zvezdu u beskrajnom plavom krugu, dokle idem za njom, imam svoj smisao, živim ga kao istinsko postojanje
Poslednjih nekoliko godina dr Ivan Nastović veoma živo i predano istražuje probleme i dela srpskih književnika. Prvo je došla iz njegova pera knjiga „Arhetipski svet Desanke Maksimović” (2003), zatim „Anima Laze Kostića” (2004), pa „Zapisi o nesanici Ive Andrića” (2005) i, evo i knjige „`Seobe' Miloša Crnjanskog >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << u svetlu snova Vuka Isakoviča” kod uglednog i agilnog izdavača „Prometej” iz Novog Sada.
Sa uverenjem da su pisci, a naročito pesnici, dragoceni saveznici psihologa, ovaj izvrsni stručnjak latio se zadatka da analitički pretraži snove Vuka Isakoviča u značajnom delu Miloša Crnjanskog, sa stavom da „oni mnogo više znaju o stvarima između neba i zemlje” nego što naše školsko znanje i sanja.
Ono što odmah valja naglasiti, to je: dr Nastović u ovom delu analizira u prvom redu arhetipski smisao snova Vuka Isakoviča, bez ambicije da ulazi u estetičku analizu tih snova. Ali, nema sumnje da je ta analiza i te kako značajna i za estetički aspekat tog dela; jer analiza ne gubi iz vida da je delo celina svih aspekata koji čine njegovu strukturu. Naime, u studiji dr Nastovića, um koji analizuje snove Vuka Isakoviča upravljen je, u stvari, na glavni problem: otkuda u egzistencijalnoj praznini, to će reći u životu bez smisla i cilja, koji se živi „po tuđem nalogu” i za tuđ račun (oficir tuđe vojske, ili, bolje rečeno, vojske koja služi tuđem caru) – otkuda u Vukovom snu „Beskrajni plavi krug i u njemu zvezda”? Pisac ove knjige daje nedvosmislen odgovor: takav san ima izvorište u životu koji živi Vuk Isakovič. Taj život je život bez smisla. „Funkcija njegovog sna je da pronađe izgubljeni smisao kroz arhetipske simbole neba i zvezde koji su oduvek bili slika koja ne upućuje samo na nešto uzvišeno i nedostižno već i slika koja budi nadu u smisao ovozemaljskog i onostranog života. Veliki snovi nam pokazuju put 'kosmičkoj mandali' života, pa bi u tom smislu san Vuka Isakoviča trebalo shvatiti kao beskonačnu mandalu unutar koje se nalazi zvezda.”
U jednu reč: arhetip smisla, kako ga tumači dr Nastović, javlja se ovde i kao odbrana života, opstanka u smislu; u značenju: sve dokle pratim zvezdu u beskrajnom plavom krugu, dokle idem za njom, imam svoj smisao, živim ga kao istinsko postojanje. Nema značaja što će se ta zvezda, san o Rosiji kao cilju, pokazati kao iluzija u životu Vuka Isakoviča. Ona, jednom viđena u snu, živi i dalje, kao nedosegnuti cilj koji se udaljava od onoga koji za tim ciljem čezne.
U ovoj bogatoj i sjajnoj dubinskoj analizi toga sna Vuka Isakoviča – bar se meni tako učinilo – razmaknute su značenjske granice bogatog dela Miloša Crnjanskog. Svaki oficir ili vojnik sa tako bogatim unutrašnjim životom kakav se otkriva i u snu Vuka Isakoviča, a snovi su ono znanje koje nadilazi svet „svesnog neznanja”, svaki dakle takav čovek nalazi svoj odgovor u večitoj potrazi za smislom.
Jednom kad se i u našem duhovnom prostoru budu istinski poštovali visinski rezultati ovakvih analiza, videće se koliko su one i saznajno i životno značajne. I koliko se njima potvrđuje nadmoć onih pisaca u jednoj književnosti koji su svojim delima osvojili unutrašnji značaj daleko od onog spoljašnjeg koji neki među njima mogu i osvojiti bez takve vizionarske snage kakvu ima delo Miloša Crnjanskog.
Drugo značajno svojstvo ovog dela dr Nastovića jeste da ono konkretnom analizom snova Vuka Isakoviča stavlja do znanja da se psihološki fenomeni u književnim delima ne mogu i nije poželjno, posmatrati izolovano. Takvim posmatranjem osiromašuje se slika njihove složenosti a time i priroda fenomena koji se želi osvetliti.
Možda je ovde sasvim prikladno podsetiti na jedno značajno opažanje Nikole Miloševića iz predgovora knjizi Ivana Nastovića „Arhetipski svet Desanke Maksimović”. „Ako je išta neosporno u nauci uopšte, pa time i u dubinskoj psihologiji, psihologiji nesvesnog, onda je svakako to da se pri izučavanju književnih tvorevina moramo dobro čuvati redukcionizma, odnosno jednodimenzionalnog pristupa književnom delu. Kao što to, na primer, čini psihoanaliza i njene pristalice koje analiziraju delo isključivo na nivou individualno nesvesnog, pri čemu se potpuno zanemaruje familijarno, a posebno kolektivno nesvesno, koje predstavlja izvorište pravih velikih umetničkih dela”. Neprekidno svestan te opasnosti – redukcionizma – autor ove studije o snovima u „Seobama” Crnjanskog primenjuje dosledno jednu vrstu, ako smemo tako reći, dinamičkog trojstva u analizi: Jungovog kolektivno nesvesnog, Sondijevog porodičnog nesvesnog i Frojdovog individualno nesvesnog. Naravno, ovaj niz nije obavezan, stalno pojavljivanje sadržaja te vrste u redosledu koji je u njemu dat, već samo naznaka od kojih je elemenata sačinjen trodimenzionalni pristup snovima Vuka Isakoviča u ovoj studiji. Dr Nastović ima tu visoku osobinu psihologa istraživača, koja se nama posebno čini podsticajnom, da vidi psihologiju snova ne u količini, u broju manifestnih sadržaja nekog sna, već u intenzitetu, u boji, u strukturi koja sugeriše ili obznanjuje koji će sadržaji imati prvenstvo.
Analiza kakvu razvija dr Nastović jeste i javni čas odgovornog čitanja nekog dela i trag jedne misli koja radi neprekidno nad mnoštvom iskušenja sa kojima se suočava u svom radu.
Miroslav Egerić
[objavljeno: 22/01/2008]
