Izvor: Politika, 27.Maj.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Secesija na beogradskim fasadama
Izložba fotografija posvećena stilu koji je značajno uticao na srpsku arhitekturu biće otvorena večeras u Galeriji nauke i tehnike SANU
Beograd se diči svojom dugom istorijom, ali se kao grad razvio tek sredinom devetnaestog veka. Svoju prvu ekspanziju graditeljstva doživljava na prelazu između dva veka kada, pod uticajem Zapada, primat u arhitekturi zauzima secesionistički stil.
Priliku da se upozna ovaj segment arhitektonskog nasleđa pruža Muzej nauke i >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << tehnike koji organizuje izložbu „Secesija na beogradskim fasadama” u Galeriji nauke i tehnike SANU. Izložbu će večeras u 19 časova otvoriti prof. dr Miodrag Jovanović. Postavku čini 40 fotografija beogradskih zdanja koja su najreprezentativniji primeri secesije. Autor Miloš Jurišić za „Politiku” kaže da ova izložba predstavlja njegov doprinos očuvanju zaostavštine arhitekata.
– Fotografisanje ovih zgrada je, zapravo, neki vid zaštite tih objekata. To predstavlja moj skroman način da se utiče na svest ljudi kako bi se štitilo i očuvalo graditeljsko nasleđe Beograda – dodaje Jurišić.
Izloženi radovi, koji će moći da se pogledaju do 20. juna, ući će u fond studijske zbirke Odeljenja arhitekture Muzeja nauke i tehnike.
Prva izložba i opširnija studija posvećena secesiji u Beogradu izvedena je, inače, pre četrdesetak godina. Od tada nije bilo značajnih pomaka na ovom polju. Secesionistički stil bio je pretežno zastupljen u beogradskoj arhitekturi s početka dvadesetog veka. Ovaj stil gradnje u svetu se javlja poslednjih godina devetnaestog veka i vrlo brzo počinje da se primenjuje i kod nas. Nastaje kao kritika na do tada dominantan klasicizam koji se odlikovao ravnom površinom fasada i malom upotrebom dekorativnih elemenata. Arhitekti secesije naglasak stavljaju upravo na fasadu i obilato koriste razne vrste ornamenata i ukrasnih detalja. Daje se prednost konstrukcijama od armiranog betona i čelika, a u upotrebi su i gvožđe i staklo.
Ovaj pravac se u svetu javlja pod različitim nazivima. U Francuskoj su ga zvali art nuvo (nova umetnost), u Nemačkoj jugendstil (stil mladosti), a u Austriji je bio poznat kao bečka secesija. Upravo u Beču su mnogi naši umetnici tog doba nalazili inspiraciju, pa nije čudno što se i kod nas ovaj stil odomaćio pod imenom secesija.
Jedan od najreprezentativnijih objekata ove arhitekture u Beogradu je zgrada sa zelenim pločicama (Kralja Petra 41). Priča se da je supruga poznatog trgovca Stojana Stamenkovića prilikom boravka u Beču bila oduševljena zgradama koje su bile ukrašene keramičkim pločicama, pa je po povratku u Beograd angažovala arhitekte Nikolu Nestorovića i Andru Stevanovića kako bi i ona imala svoju zgradu sa pločicama.
Inače, Beograd nije jedini grad u Srbiji u kojem je dominirao ovaj stil gradnje. Najviše traga secesija je ostavila na Suboticu, što je i logično s obzirom na to da se ovaj grad u to vreme nalazio u Austrougarskoj. Međutim, pojedini primeri secesionističkog stila mogu se naći i u Čačku, Vrnjačkoj Banji i Leskovcu.
Ovaj stil je značajan za srpsku arhitekturu zbog toga što je inspirisao autore da koriste elemente nacionalnog nasleđa. Po tome se naročito isticao arhitekta Branko Tanazević koji je sagradio nekadašnju Telefonsku centralu (danas na uglu Palmotićeve i Kosovske). Iako se protivio secesiji, Tanazević je upotrebljavao neke elemente ovog pravca, vešto u njih uklapajući ornamente moravske škole, kao što su srpski grb i rozete.
Secesija dominira beogradskom arhitekturom do početka Prvog svetskog rata. Nakon toga ovaj stil gubi primat. Štaviše, između dva svetska rata osporava se svaka vrednost secesiji. Zgrada u kojoj se danas nalazi Institut „Servantes” je nekada imala sve odlike secesionističkog stila. Ona je, međutim, tridesetih godina HH veka modernizovana. Uklonjeni su svi ukrasni elementi sa fasade i zgrada umesto krova dobija ravnu ploču.
Modernizaciju nije preživelo ni najstarije secesijsko zdanje, Grand hotel, izgrađen 1900. godine na osnovu projekta Milana Antonovića. Ova zgrada je srušena 1968. godine kako bi se na tom mestu izgradio Filozofski fakultet.
Danas se secesija ne nipodaštava kao što je to činjeno nakon Prvog svetskog rata. Poslednjih godina obnovljeno je nekoliko secesionističkih zgrada, kao što su Vukova zadužbina u Kralja Milana i kuća Mihaila Petrovića Alasa na Kosančićevom vencu. U beogradskom Zavodu za zaštitu spomenika kažu da se prilikom restauracije ne favorizuje neki određeni arhitektonski pravac. Primat imaju objekti koji su pod zaštitom Grada i za koje se smatra da poseduju spomenička svojstva.
Interesantno je, međutim, da je prilikom restauracije zgradi Društva za ulepšavanje Vračara na Cvetnom trgu vraćen prvobitan izgled na osnovu stare fotografije. Ovaj objekat je, naime, pretrpeo izmene između dva svetska rata, ali sada, zahvaljujući trudu restauratora, fasadu zgrade opet krasi keramička krošnja drveta, koja je i bila simbol društva koje se brinulo o gradskom zelenilu. Danas je Dom Društva za ulepšavanje Vračara najstarija sačuvana secesijska zgrada Beograda.
S. Korać
[objavljeno: 28/05/2008]
