Izvor: Politika, 15.Feb.2010, 23:12 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Rasecanje nacionalnih mitova
„Banović Strahinja”, Borislav Mihajlović Mihiz/Andraš Urban, Narodno pozorište Subotica
„Banović Strahinja” Borislava Mihajlovića Mihiza je mnogoznačna, višeslojna, psihološko-egzistencijalistička drama (1963), bliska tekstovima Ibzena i Strindberga (zbog tretmana muško-ženskih i porodičnih odnosa, pitanja biološkog nasleđa i porekla), kao i komadima Žida, Koktoa, Kamija, Sartra ili Anuja, koji su, polazeći od mita, demistifikovali tradiciju i >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << istoriju, izvrtali ih naglavačke i tumačili u kontekstu novog vremena. Krećući od srpske srednjevekovne istorije i mita (radnja se dešava uoči Kosovske bitke), a preplićući intimni i politički tok, Mihiz je razvalio niz društvenih predrasuda i ograničenih, jednostranih čitanja Istorije. Razgovetno je izgrađena jedna pseudo-istorijska, duboko ironična drama koja problematizuje savremene antropološke dileme, slobodu pojedinca, mehanizme političke manipulacije, zloupotrebu pojmova morala i časti.
Dosledno prateći tokove piščevih misli, reditelj Andraš Urban likove baca u rupu, prostor koji podseća i na ring, čime se efektno, simbolički, definiše ponor, provalija njihovog postojanja, kao i bitnost borbenog, ratničkog aspekta radnje (publika je smeštena vrlo blizu izvođača, malo iznad scene, sa svih strana je okružuje). Scenografija je minimalizovana, glumci igraju na pustom prostoru, što se može i metaforički tumačiti – likovi su zakopani u svojoj ograničenosti, slepilu (pseudo)patriotizma, a to ne ostavlja mesta za neki drugi život. U takvoj redukovanosti scenskih znakova, fine promene u osvetljenju imaju značajnu dramsku i simboličku funkciju, kao i muzika koja kontinuirano prati radnju (kompozitor Lajko Feliks). Moć Majke Jugovića, koja se ne pojavljuje fizički na sceni, označava se, u nekoliko navrata, promenom osvetljenja, čime se delikatno izražava njen ogroman uticaj, iz senke.
Specifični, urbanovski asketizam igre, traži poseban, prodoran kvalitet glume, slojevitu, rafiniranu tragičnost. Glumci subotičkog pozorišta su se vidno trudili, rezultati su različiti, ponekada neujednačeni, ali u celini sasvim dobro funkcionišu. Banović Strahinja (Srđan Sekulić) je nosilac individualnosti, racionalnosti i otpora prema sveprisutnim ograničenjima. Žena (Minja Peković), hladna i bezlična, artikuliše pobunu protiv nemoći u tom patrijarhalnom okruženju, podsećajući na neku od Ibzenovih buntovnih heroina koje samouvereno ruše temelje društvenog poretka. Jugovići su, sa druge strane, manifestacija nepodnošljive agresije, bestijalna, razularena, osvetoljubiva grupa nasilnika, vučena iracionalnom, animalnom, lako zapaljivom strašću za ratovanjem.
U Urbanovoj snažnoj, stilski homogenoj i koherentnoj, a tematski i idejno vrlo aktuelnoj predstavi, podvučena je i jako izoštrena kritika institucije crkve, odnosno lažne, pseudo-religioznosti (dramaturg Olivera Đorđević). Okupljanje Jugovića, njihovu divljačku, životinjsku, zastrašujuće strasnu pripremu za rat, kao i za suđenje Ženi, prati kolektivno, ritualno čitanje Biblije, kao i pojanje (pseudo)religioznih pesama, njihova sablasna igra u mraku, simbolički ples smrti. U isto vreme, ona čuvena Lazarova kletva, „Ko je Srbin i srpskoga roda... a ne došao na boj na Kosovo...”, postaje neka vrsta izopačene himne, užasne mantre kojom se Jugovići, nasilno, uveravaju u opravdanost rata. U tim scenama se značajno problematizuje zloupotreba religioznih i patriotskih osećanja. Neposredno se otkrivaju mehanizmi društveno-političke manipulacije, raseca se utroba mita i tradicije, razaraju se floskule i deklarativne parole, otuđuju se od njihovog površnog značenja. Istina, gola i bolna, baca nam se pred oči, bljuje u lice, zahtevajući suočavanje sa nama samima.
Ana Tasić
[objavljeno: 16/02/2010]
